Góc học tập Reading · Cambridge 21

Cambridge 21 — Test 1 đến Test 4

🇬🇧 Bài đọc gốc IELTS Academic🇻🇳 Bấm mở từng đoạn để đối chiếu bản dịch tiếng Việt12 passages · 4 tests

Test 1

Passage 1 · The Davies Sisters
Hai chị em nhà Davies

Between 1908 and 1924, Gwendoline and Margaret Davies amassed one of the largest collections of late-nineteenth- and early-twentieth-century French paintings in Britain.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Trong khoảng thời gian từ năm 1908 đến năm 1924, Gwendoline và Margaret Davies đã sưu tầm được một trong những bộ sưu tập tranh Pháp cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX lớn nhất tại Anh.

Gwendoline (1882–1951) and Margaret (1884–1963) Davies were the granddaughters of David Davies, a Welshman who amassed a fortune in the shipping and mining industries. In 1907, when Gwendoline came into her inheritance (Margaret would follow in 1909), the sisters were said to be the wealthiest unmarried women in Britain. Their religious upbringing in rural Wales gave them a deep sense of social responsibility and they chose to use their inheritance for cultural and philanthropic purposes.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Gwendoline (1882–1951) và Margaret (1884–1963) Davies là hai cháu gái của David Davies, một người xứ Wales đã tích lũy được khối tài sản khổng lồ trong ngành vận tải biển và khai thác mỏ. Năm 1907, khi Gwendoline được thừa hưởng tài sản (Margaret cũng được thừa hưởng vào năm 1909), hai chị em được cho là những phụ nữ chưa kết hôn giàu nhất nước Anh. Được nuôi dạy trong môi trường tôn giáo tại vùng nông thôn xứ Wales, họ hình thành ý thức sâu sắc về trách nhiệm xã hội và quyết định sử dụng tài sản thừa kế cho các mục đích văn hóa và từ thiện.

While there was no real family history of art collecting, the sisters’ education was rigorously geared toward such pursuits. Their London school focused on cultural rather than academic study, and they travelled extensively with their governess, Jane Blaker, visiting art galleries and making extensive notes on the collections there.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù gia đình họ không có truyền thống sưu tầm nghệ thuật rõ rệt, việc học tập của hai chị em lại được định hướng rất bài bản nhằm phục vụ sở thích này. Ngôi trường ở London mà họ theo học chú trọng giáo dục văn hóa hơn là kiến thức học thuật. Cùng với gia sư Jane Blaker, họ đi nhiều nơi, tham quan các phòng trưng bày nghệ thuật và ghi chép rất chi tiết về những bộ sưu tập tại đó.

The sisters began to make regular art purchases from 1908, which roughly coincided with the dates of their inheritance. They took advice from various people, including the art dealer Hugh Blaker (the brother of Jane Blaker) and David Croal Thompson, who was also an art dealer. While it was long assumed that these men were largely responsible for the nature of the sisters’ collection, it has recently been accepted that Gwendoline and Margaret retained a far more active role in the process.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Hai chị em bắt đầu thường xuyên mua các tác phẩm nghệ thuật từ năm 1908, khoảng thời gian trùng với lúc họ được thừa hưởng tài sản. Họ tham khảo ý kiến của nhiều người, trong đó có nhà buôn nghệ thuật Hugh Blaker (anh trai của Jane Blaker) và David Croal Thompson, cũng là một nhà buôn nghệ thuật. Trong một thời gian dài, người ta cho rằng chính những người đàn ông này phần lớn quyết định đặc điểm của bộ sưu tập mà hai chị em xây dựng. Tuy nhiên, gần đây, giới nghiên cứu đã thừa nhận rằng Gwendoline và Margaret đóng vai trò chủ động hơn nhiều trong quá trình lựa chọn và mua các tác phẩm.

The sisters’ journals reveal their preference for Old Master paintings. Yet they initially made very few attempts to secure any such works. While the sisters were wealthy in relative terms, their income was nothing compared to the fortunes of American art collectors of this period, such as J. Pierpont Morgan. Quite simply, high quality Old Master works were, if not beyond their means, then beyond what they were willing to pay for them. Instead, their early purchases were of the fashionable, safe variety, and included, for example, paintings by the French artist Jean-Baptiste-Camille Corot.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nhật ký của hai chị em cho thấy họ yêu thích các bức tranh của những bậc thầy hội họa thời xưa (Old Masters – thuật ngữ chỉ những họa sĩ lớn thuộc các thời kỳ trước, đặc biệt là trước thế kỷ XIX). Tuy nhiên, ban đầu, họ hầu như không tìm cách sở hữu những tác phẩm như vậy. Mặc dù tương đối giàu có, thu nhập của hai chị em chẳng thấm vào đâu so với khối tài sản của những nhà sưu tầm nghệ thuật người Mỹ cùng thời, chẳng hạn như J. Pierpont Morgan. Nói một cách đơn giản, những tác phẩm chất lượng cao của các bậc thầy hội họa thời xưa, nếu không vượt quá khả năng tài chính của họ, thì cũng có giá cao hơn mức họ sẵn lòng chi trả. Thay vào đó, những tác phẩm họ mua trong giai đoạn đầu thường thuộc dòng nghệ thuật hợp thời và ít rủi ro, chẳng hạn như tranh của họa sĩ người Pháp Jean-Baptiste-Camille Corot.

However, it was only a few years before their collecting took a new direction and they turned to the work of the French Impressionists. We know that Hugh Blaker, as a champion of contemporary French art had a hand in the decision, and we know also that they would have seen examples on their various trips to Paris. Whatever the precise reason for this change, their first purchases of Impressionist art, made in October 1912, were scenes of Venice by the French artist Claude Monet. Over the next 12 years, the sisters amassed the bulk of their Impressionist collection, including six further works by Monet, two more by Manet, and three by Renoir, including his well-known painting La Parisienne.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, chỉ vài năm sau, hướng đi trong hoạt động sưu tầm của hai chị em đã thay đổi và họ chuyển sang quan tâm đến các tác phẩm của những họa sĩ trường phái Ấn tượng Pháp. Chúng ta biết rằng Hugh Blaker, với tư cách là người ủng hộ nghệ thuật Pháp đương đại, đã góp phần vào quyết định này. Đồng thời, trong những chuyến đi khác nhau tới Paris, hai chị em hẳn cũng đã có dịp chiêm ngưỡng các tác phẩm thuộc trường phái này. Dù lý do chính xác dẫn đến sự thay đổi đó là gì, những tác phẩm trường phái Ấn tượng đầu tiên mà họ mua vào tháng 10 năm 1912 là các bức tranh về thành phố Venice của họa sĩ người Pháp Claude Monet. Trong 12 năm tiếp theo, hai chị em đã xây dựng phần lớn bộ sưu tập tranh trường phái Ấn tượng của mình, bao gồm sáu tác phẩm khác của Monet, hai tác phẩm nữa của Manet và ba tác phẩm của Renoir, trong đó có bức tranh nổi tiếng La Parisienne của ông.

The First World War (1914–1918) played a part in the development of the sisters’ collection. Their initial response to the war effort was to finance the safe passage of artists from occupied Belgium to Wales, as a humanitarian act, but also with the hope of establishing a vibrant artists’ community in the area. Later in the conflict, both sisters decided to volunteer at a canteen for troops at Troyes, in northern France; Gwendoline in 1916, followed by Margaret in 1917.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918) cũng góp phần định hình sự phát triển của bộ sưu tập mà hai chị em xây dựng. Ban đầu, họ hỗ trợ nỗ lực thời chiến bằng cách tài trợ cho các nghệ sĩ di chuyển an toàn từ Bỉ đang bị chiếm đóng đến xứ Wales. Đây vừa là một hành động nhân đạo, vừa xuất phát từ hy vọng hình thành một cộng đồng nghệ sĩ sôi động tại khu vực này. Về sau, khi cuộc chiến vẫn đang diễn ra, cả hai chị em quyết định tình nguyện làm việc tại một căng tin phục vụ binh lính ở Troyes, miền bắc nước Pháp: Gwendoline tham gia vào năm 1916, sau đó đến lượt Margaret vào năm 1917.

It was tedious and distressing work, which would have a permanent effect on Gwendoline’s health. Yet on one of numerous trips to nearby Paris, she visited the Bernheim-Jeune Gallery. Here she acquired two works by Cézanne – Provençal Landscape and The François Zola Dam. The paintings were shipped directly to Bath, England, where they became the first works by Cézanne to go on display in a public gallery in Britain.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đó là công việc đơn điệu và đầy căng thẳng, gây ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của Gwendoline. Tuy nhiên, trong một chuyến đi đến Paris gần đó, một trong số rất nhiều chuyến đi như vậy, bà đã ghé thăm phòng trưng bày Bernheim-Jeune. Tại đây, bà mua hai tác phẩm của Cézanne: Phong cảnh vùng Provence (Provençal Landscape) và Đập François Zola (The François Zola Dam). Những bức tranh này được vận chuyển thẳng đến thành phố Bath, nước Anh, nơi chúng trở thành những tác phẩm đầu tiên của Cézanne được trưng bày tại một phòng tranh công cộng ở Anh.

Commentators have often described the sisters as unlikely pioneer collectors. Much is made of their isolation in rural Wales and the fact that they didn’t make friends with artists or gallery owners. Yet they didn’t feel obliged to follow fashionable tastes and were free to pursue their own preferences. Although they relied on a trusted circle of advisers, they made frequent trips to London and Paris, and also regularly had paintings sent to their home for consideration.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Các nhà bình luận thường mô tả hai chị em là những nhà sưu tầm tiên phong ít ai ngờ tới. Người ta thường nhấn mạnh việc họ sống biệt lập ở vùng nông thôn xứ Wales và không kết bạn với các nghệ sĩ hay chủ phòng trưng bày. Tuy nhiên, họ không cảm thấy mình phải chạy theo thị hiếu thời thượng, nhờ đó có thể tự do theo đuổi sở thích riêng. Mặc dù dựa vào một nhóm cố vấn đáng tin cậy, họ vẫn thường xuyên đến London và Paris, đồng thời đều đặn yêu cầu gửi tranh về nhà để trực tiếp xem xét trước khi quyết định mua.

By the early 1920s, Gwendoline felt increasingly uncomfortable buying art works when faced with the poverty and social upheaval created by the First World War. Her philanthropic pursuits then became focused almost exclusively on social causes and the development of the sisters’ home at Gregynog Hall into a conference center and venue for the Gregynog Festival of Music and Poetry. Gwendoline made her final art purchase in March 1926. Margaret also stopped collecting around this time, but started again in the 1930s acquiring, on a relatively small scale, work by contemporary British artists.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đến đầu những năm 1920, Gwendoline ngày càng cảm thấy không thoải mái khi mua các tác phẩm nghệ thuật trong bối cảnh nghèo đói và những biến động xã hội do Chiến tranh thế giới thứ nhất gây ra. Từ đó, các hoạt động từ thiện của bà gần như tập trung hoàn toàn vào những vấn đề xã hội và việc phát triển ngôi nhà của hai chị em tại Gregynog Hall thành một trung tâm hội nghị, đồng thời là địa điểm tổ chức Lễ hội Âm nhạc và Thơ ca Gregynog. Gwendoline mua tác phẩm nghệ thuật lần cuối vào tháng 3 năm 1926. Margaret cũng ngừng sưu tầm vào khoảng thời gian này, nhưng đến những năm 1930, bà bắt đầu trở lại với hoạt động đó, mua các tác phẩm của những nghệ sĩ Anh đương đại với quy mô tương đối nhỏ.

The sisters collected French Impressionist paintings at a time when such art was routinely ignored by individuals and institutions alike. The Gwendoline and Margaret Davies collection, donated in 1951 and 1963 respectively to the National Museum Wales, contains major examples of work by leading French Impressionists. In collecting paintings that they loved, the sisters created a lasting and meaningful cultural legacy for the people of Wales and beyond.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Hai chị em sưu tầm tranh trường phái Ấn tượng Pháp vào thời điểm mà loại hình nghệ thuật này thường bị cả các cá nhân lẫn tổ chức phớt lờ. Bộ sưu tập của Gwendoline và Margaret Davies, lần lượt được hiến tặng cho Bảo tàng Quốc gia Wales vào năm 1951 và 1963, bao gồm nhiều tác phẩm tiêu biểu của những họa sĩ hàng đầu thuộc trường phái Ấn tượng Pháp. Bằng việc sưu tầm những bức tranh mà mình yêu thích, hai chị em đã tạo dựng một di sản văn hóa có giá trị và sức sống lâu dài cho người dân xứ Wales cũng như cộng đồng rộng lớn hơn.
Passage 2 · Why we need silence
Vì sao chúng ta cần sự tĩnh lặng

Humans are finely attuned to noise, and for good reason. From an evolutionary perspective, sounds give us vital information, helping us navigate the world and avoid danger. To help ensure loud or unexpected noises get the attention they deserve, our internal chemistry alters in response to them. Our blood pressure goes up, muscles tense and glands release hormones that prepare us for fight or flight. In the short term, this is a good thing. When we are exposed to too much noise over the long term, however, those responses can lead to a multitude of health issues, from sleep disturbance to even cardiovascular disease.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Con người rất nhạy cảm với tiếng ồn, và điều đó hoàn toàn có lý do. Xét từ góc độ tiến hóa, âm thanh cung cấp cho chúng ta những thông tin thiết yếu, giúp chúng ta định hướng trong thế giới xung quanh và tránh nguy hiểm. Để bảo đảm rằng những âm thanh lớn hoặc bất ngờ nhận được sự chú ý cần thiết, các phản ứng hóa học bên trong cơ thể chúng ta sẽ thay đổi để đáp lại những âm thanh đó. Huyết áp tăng lên, cơ bắp căng cứng và các tuyến giải phóng hormone để chuẩn bị cho cơ thể chiến đấu hoặc bỏ chạy. Trong ngắn hạn, đây là một phản ứng có lợi. Tuy nhiên, khi phải tiếp xúc với quá nhiều tiếng ồn trong thời gian dài, những phản ứng này có thể dẫn đến hàng loạt vấn đề sức khỏe, từ rối loạn giấc ngủ cho đến các bệnh tim mạch.

The World Health Organization has recently designated excessive noise as an ‘underestimated threat’ to public health, and has said that people living in cities such as Mumbai, Tokyo and Buenos Aires are being exposed to far more than the recommended 40 decibels of noise at night. A report from the European Environment Agency concluded that noise was an ongoing and widespread issue in Europe, with at least 1 in 5 people consistently exposed to levels considered harmful to health. ‘There are no “earlids” that can protect your brain from noise,’ says Nick Antonio, an acoustic consultant who has contributed to the British and international standards for noise.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tổ chức Y tế Thế giới gần đây đã xác định tiếng ồn quá mức là một “mối đe dọa bị đánh giá thấp” đối với sức khỏe cộng đồng, đồng thời cho biết những người sống tại các thành phố như Mumbai, Tokyo và Buenos Aires đang phải tiếp xúc với mức tiếng ồn ban đêm cao hơn rất nhiều so với ngưỡng 40 decibel được khuyến nghị. Một báo cáo của Cơ quan Môi trường châu Âu kết luận rằng tiếng ồn là vấn đề dai dẳng và phổ biến tại châu Âu, với ít nhất cứ 5 người thì có 1 người thường xuyên phải tiếp xúc với mức tiếng ồn được coi là có hại cho sức khỏe. Nick Antonio, một chuyên gia tư vấn âm học từng tham gia xây dựng các tiêu chuẩn về tiếng ồn của Anh và quốc tế, cho biết: “Chẳng có ‘mí tai’ nào có thể bảo vệ bộ não của bạn khỏi tiếng ồn cả.”

The good news is that several cities have been working to turn the volume down. One of the first to do so was London. ‘By providing recommendations for quieter buses, reducing noise from roads and also controlling noise from aircraft, they were able to make the city quieter,’ says Antonio. Other cities have introduced noise-reducing road coatings, for instance, alongside greenery that muffles sound. Some solutions are more specific: Washington DC’s ban on petrol-powered leaf blowers came into effect recently, while in New York City, legislation has been approved to fine people who modify their vehicles to make them noisier. ‘People are seeing the benefits of these more quiet environments in their cities,’ Antonio says. ‘I expect we will see much more of this in the future.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tin tốt là một số thành phố đã và đang nỗ lực giảm tiếng ồn. London là một trong những thành phố đầu tiên thực hiện điều này. Antonio cho biết: “Bằng cách đưa ra các khuyến nghị nhằm sử dụng xe buýt ít gây tiếng ồn hơn, giảm tiếng ồn từ đường sá và kiểm soát tiếng ồn từ máy bay, họ đã có thể khiến thành phố trở nên yên tĩnh hơn.” Chẳng hạn, các thành phố khác đã sử dụng lớp phủ mặt đường có khả năng giảm tiếng ồn, kết hợp với cây xanh giúp hấp thụ âm thanh. Một số giải pháp cụ thể hơn: lệnh cấm sử dụng máy thổi lá chạy bằng xăng tại Washington, D.C. gần đây đã có hiệu lực, trong khi tại thành phố New York, một đạo luật đã được thông qua nhằm phạt những người cải tạo phương tiện của mình để khiến chúng phát ra tiếng ồn lớn hơn. Antonio nói: “Mọi người đang nhận thấy những lợi ích mà môi trường yên tĩnh hơn trong thành phố mang lại. Tôi tin rằng trong tương lai, chúng ta sẽ chứng kiến nhiều biện pháp như vậy hơn nữa.”

Researchers are also seeking to understand what aspects of silent experiences are most beneficial to our health. One of the best-researched is the flotation tank: a lightproof, soundproof tank of salt water in which a person floats as a form of deep relaxation. While some people experience altered perception in the tanks, involving subtle humming sounds and visual effects, these effects are benign and do not detract from the benefits of the experience, says Justin Feinstein, a clinical neuropsychologist. ‘When you don’t have external sensory stimuli coming in, the brain tries to fill the void to make sense of this dark and silent world,’ he explains. ‘In these tanks, some people can even hear the sound of their eyes blinking,’ says Feinstein. ‘But it is the ability to focus on the breath that helps people reach a relaxed or meditative state.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Các nhà nghiên cứu cũng đang tìm cách xác định những khía cạnh nào của trải nghiệm yên tĩnh mang lại lợi ích lớn nhất cho sức khỏe con người. Một trong những phương pháp được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất là bể nổi thư giãn (flotation tank): một bể chứa nước muối được thiết kế để ngăn ánh sáng và âm thanh, trong đó người tham gia nổi trên mặt nước nhằm đạt được trạng thái thư giãn sâu. Theo Justin Feinstein, một nhà tâm lý học thần kinh lâm sàng, một số người có thể trải nghiệm những thay đổi trong nhận thức khi ở trong bể, chẳng hạn như nghe thấy những âm thanh ngân nga khe khẽ hoặc nhìn thấy các hiệu ứng thị giác. Tuy nhiên, những hiện tượng này không gây hại và cũng không làm giảm lợi ích của trải nghiệm. Ông giải thích: “Khi không có các kích thích giác quan từ bên ngoài tác động vào, bộ não sẽ cố gắng lấp đầy khoảng trống để hiểu được thế giới tối tăm và yên lặng này.” Feinstein cho biết: “Trong những chiếc bể này, một số người thậm chí có thể nghe thấy tiếng mí mắt của chính mình chớp lại.” Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Chính khả năng tập trung vào hơi thở mới giúp con người đạt được trạng thái thư giãn hoặc thiền định.”

To further explore flotation tanks as a therapeutic tool, Feinstein and his colleagues recruited 50 people with a variety of conditions related to stress and had them answer a questionnaire prior to and following a flotation session. Participants reported decreases in muscle tension, pain and symptoms of their conditions after a single, 1-hour float, alongside an increase in feelings of relaxation and overall wellbeing.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Để tìm hiểu sâu hơn về việc sử dụng bể nổi thư giãn như một phương pháp trị liệu, Feinstein và các đồng nghiệp đã tuyển chọn 50 người mắc nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau có liên quan đến căng thẳng, đồng thời yêu cầu họ trả lời bảng câu hỏi trước và sau một buổi trải nghiệm trong bể. Sau chỉ một lần nổi thư giãn kéo dài một giờ, những người tham gia cho biết tình trạng căng cơ, cơn đau và các triệu chứng bệnh lý của họ đã giảm bớt. Đồng thời, họ cũng cảm thấy thư giãn hơn và sức khỏe tổng thể được cải thiện.

Less is known about what effects sensory deprivation can have on the brain. To investigate, Feinstein’s team had 48 people participate in either three 90-minute float sessions or three 90-minute periods of relaxing on a chair which reclined. Participants had their brains scanned using functional magnetic resonance imaging at the beginning and end of the trial. Float sessions uniquely decreased activity in the default mode network (DMN), a collection of brain regions commonly linked with depression. Feinstein says it is an exciting finding, because flotation tanks seem to offer a way of ‘resetting’ our nervous system to prevent it from getting out of balance.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Người ta vẫn chưa hiểu rõ việc tước bỏ các kích thích giác quan có thể ảnh hưởng đến não bộ như thế nào. Để tìm hiểu vấn đề này, nhóm nghiên cứu của Feinstein đã cho 48 người tham gia một trong hai hình thức: ba buổi nổi thư giãn, mỗi buổi kéo dài 90 phút, hoặc ba buổi thư giãn kéo dài 90 phút trên một chiếc ghế có thể ngả ra sau. Não của những người tham gia được chụp bằng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) vào thời điểm bắt đầu và kết thúc thử nghiệm. Các buổi nổi thư giãn đã làm giảm hoạt động của mạng lưới chế độ mặc định (default mode network – DMN), một tập hợp các vùng não thường có liên quan đến chứng trầm cảm; đây là tác động đặc biệt ghi nhận được ở nhóm trải nghiệm trong bể nổi. Feinstein cho rằng đây là một phát hiện đầy hứa hẹn, bởi các bể nổi dường như mang đến một phương pháp giúp “thiết lập lại” hệ thần kinh, ngăn hệ thống này rơi vào trạng thái mất cân bằng.

Neurobiologist Tal Dotan Ben-Soussan is also an advocate of silence as a therapy. ‘When we find ways to be quiet, we are not only quiet in our environment, but quiet in our inner selves,’ she explains. ‘This allows us to be more aware of what is happening around us and what the situation may require from us so we can provide [a more] adequate response.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nhà sinh học thần kinh Tal Dotan Ben-Soussan cũng ủng hộ việc sử dụng sự yên tĩnh như một liệu pháp. Bà giải thích: “Khi tìm được cách để trở nên yên tĩnh, chúng ta không chỉ tạo ra sự yên tĩnh trong môi trường xung quanh mà còn đạt được sự tĩnh lặng trong nội tâm.” Bà nói thêm: “Điều này giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về những gì đang diễn ra xung quanh và những gì hoàn cảnh đòi hỏi ở chúng ta, từ đó có thể đưa ra phản ứng phù hợp hơn.”

Not everyone will benefit from silence to the same extent, but Ben-Soussan says one characteristic is key: the person must need to want to engage in the experience. ‘We see from animal models and human studies that volition and intentionality is important,’ she says. ‘When people do not want silence, it can be very distressing.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Không phải ai cũng nhận được lợi ích từ sự yên tĩnh ở mức độ như nhau, nhưng theo Ben-Soussan, có một yếu tố then chốt: bản thân người đó phải thực sự muốn tham gia vào trải nghiệm này. Bà cho biết: “Các nghiên cứu trên động vật và con người cho thấy ý chí tự nguyện và chủ đích đóng vai trò quan trọng.” Bà nói thêm: “Khi con người không muốn ở trong trạng thái yên tĩnh, trải nghiệm đó có thể khiến họ vô cùng khó chịu và căng thẳng.”

Eric Pfeifer, a psychotherapy researcher, also concedes that some people may not benefit from silence, particularly those who are in a heightened state of stress. ‘People in these states may not be able to relax or calm down in a silent condition,’ he says. Professional guidance can be useful, he adds, allowing people to approach silence slowly so that they can gradually enjoy the benefits. And Pfeifer is convinced that silence is more attainable in everyday life than people think. First, complete silence isn’t necessary. In a recent study, he found that participants reported more relaxation and less boredom when they sat quietly in an outdoor garden compared with a completely silent room. Second, Pfeifer believes we don’t need a lot of silence to gain benefits. ‘You don’t need to spend hours in silence,’ he says. ‘It is likely better to have more frequency of silence for a few minutes at a time than a longer period of silence only once a week. Just finding those places in your daily life where you can find some silence … can make a big difference.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Eric Pfeifer, một nhà nghiên cứu về liệu pháp tâm lý, cũng thừa nhận rằng sự yên tĩnh có thể không mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, đặc biệt là những người đang ở trong trạng thái căng thẳng cao độ. Ông cho biết: “Những người trong trạng thái này có thể không thể thư giãn hoặc bình tĩnh lại khi ở trong một môi trường yên tĩnh.” Ông nói thêm rằng sự hướng dẫn của chuyên gia có thể hữu ích, giúp mọi người tiếp cận sự yên tĩnh một cách từ từ để dần dần tận hưởng những lợi ích mà nó mang lại. Pfeifer tin chắc rằng việc tìm kiếm sự yên tĩnh trong cuộc sống hằng ngày dễ thực hiện hơn nhiều so với suy nghĩ của mọi người. Thứ nhất, không nhất thiết phải có sự im lặng hoàn toàn. Trong một nghiên cứu gần đây, ông nhận thấy những người tham gia cảm thấy thư giãn hơn và ít buồn chán hơn khi ngồi yên trong một khu vườn ngoài trời so với khi ở trong một căn phòng hoàn toàn im lặng. Thứ hai, Pfeifer cho rằng chúng ta không cần dành quá nhiều thời gian trong yên tĩnh để nhận được lợi ích. Ông nói: “Bạn không cần phải dành hàng giờ đồng hồ trong im lặng. Có lẽ, việc thường xuyên dành ra vài phút yên tĩnh mỗi lần sẽ tốt hơn so với việc chỉ dành một khoảng thời gian dài để ở trong im lặng mỗi tuần một lần. Chỉ cần tìm ra những nơi trong cuộc sống hằng ngày mà bạn có thể tận hưởng đôi chút yên tĩnh thôi cũng có thể tạo ra sự khác biệt lớn.”
Passage 3 · Book review: The World of Sugar by Ulbe Bosma
Điểm sách: Thế giới đường của Ulbe Bosma

Ulbe Bosma’s The World of Sugar is a genuinely global history. Bosma discusses all the sugar-growing places of the world, beginning with Cuba and Java, the largest exporters of the early 20th century. But this is a history not just of cane sugar but also of beet sugar, an equally important form of traded sugar over the last hundred years. Beet sugar is grown mainly in Europe and the United States. It has also been massively subsidised and sold at artificially low prices on world markets, threatening the livelihood of producers of cane sugar.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Cuốn sách The World of Sugar (Thế giới của đường) của Ulbe Bosma thực sự là một công trình lịch sử mang tầm vóc toàn cầu. Bosma đề cập đến tất cả những khu vực trồng đường trên thế giới, bắt đầu với Cuba và Java, hai nhà xuất khẩu đường lớn nhất vào đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, đây không chỉ là lịch sử của đường mía mà còn là lịch sử của đường củ cải đường, một loại đường có tầm quan trọng tương đương trong hoạt động thương mại suốt một trăm năm qua. Đường củ cải đường chủ yếu được sản xuất ở châu Âu và Hoa Kỳ. Ngành sản xuất loại đường này còn nhận được những khoản trợ cấp khổng lồ và bán sản phẩm với mức giá thấp một cách nhân tạo trên thị trường thế giới, đe dọa sinh kế của những nhà sản xuất đường mía.

Bosma’s discussion of the sugar market in Britain gives a sense of the book’s range. The sweet-toothed British first bought cane sugar from their own slavery-dependent colonial plantations. Following the abolition of slavery in the British Empire, cane sugar was imported to Britain from places which retained the practice, such as Cuba and Brazil. Towards the end of the 19th century, the British started to import beet sugar from continental Europe. Only in the 20th century was there a move to develop a national beet sugar industry.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Phần Bosma bàn về thị trường đường ở Anh cho thấy phạm vi bao quát rộng lớn của cuốn sách. Người Anh vốn rất ưa đồ ngọt ban đầu mua đường mía từ các đồn điền thuộc địa của chính mình, nơi hoạt động sản xuất phụ thuộc vào chế độ nô lệ. Sau khi chế độ nô lệ bị bãi bỏ trong Đế quốc Anh, đường mía được nhập khẩu vào Anh từ những nơi vẫn duy trì chế độ này, chẳng hạn như Cuba và Brazil. Đến cuối thế kỷ XIX, người Anh bắt đầu nhập khẩu đường củ cải đường từ lục địa châu Âu. Phải đến thế kỷ XX, người ta mới bắt đầu thúc đẩy việc phát triển ngành sản xuất đường củ cải đường trong nước.

The book provides a global labour history, investigating the wide range of labour regimes associated with growing sugar. Contrary to popular belief, cane sugar production was never just restricted to large, dedicated plantations owned by rich men. For example, in Java, a huge exporter of sugar in the early 20th century, sugar cane was grown together with rice in an extraordinarily labour-intensive way by small farmers.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Cuốn sách cũng mang đến một cái nhìn toàn cầu về lịch sử lao động, nghiên cứu nhiều hình thức tổ chức và sử dụng lao động khác nhau gắn liền với hoạt động trồng mía. Trái với quan niệm phổ biến, việc sản xuất đường mía chưa bao giờ chỉ giới hạn ở những đồn điền chuyên canh rộng lớn thuộc sở hữu của những người giàu có. Chẳng hạn, tại Java, một vùng xuất khẩu đường lớn vào đầu thế kỷ XX, những nông dân quy mô nhỏ trồng mía xen với lúa theo phương thức đòi hỏi lượng lao động cực kỳ lớn.

The World of Sugar is also a story of similarity and continuity in sugar cultivation. For example, imported labour has been used for much large-scale production. German beet fields employed Polish workers; Mexicans and many others, including Sicilians, were vital to US sugar production. Cane cutting, Bosma shows, remains a poorly paid and brutal business to this day in many places in the world. But as well as this, the book is about the continuity of the use of traditional methods on small farms. In the mid 20th-century, this type of sugar production dominated in South America and Latin America.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
The World of Sugar cũng kể câu chuyện về những điểm tương đồng và sự tiếp nối trong hoạt động trồng trọt cây lấy đường. Chẳng hạn, lao động nhập cư đã được sử dụng trong nhiều hoạt động sản xuất quy mô lớn. Các cánh đồng củ cải đường ở Đức sử dụng lao động người Ba Lan; người Mexico và nhiều nhóm lao động khác, trong đó có người Sicily, đóng vai trò thiết yếu đối với ngành sản xuất đường của Hoa Kỳ. Bosma chỉ ra rằng cho đến ngày nay, việc chặt mía ở nhiều nơi trên thế giới vẫn là một công việc khắc nghiệt với mức lương thấp. Bên cạnh đó, cuốn sách còn đề cập đến sự tiếp nối của các phương pháp canh tác truyền thống tại những trang trại nhỏ. Vào giữa thế kỷ XX, hình thức sản xuất đường này chiếm ưu thế ở Nam Mỹ và khu vực Mỹ Latinh.

This is also a history of capitalists and sugar dynasties, as well as corporations that in some cases have remained influential over very long periods. Great firms and great interests have had profound influence on the policies of states. In many places – not just the British Caribbean but Cuba and the Philippines too – a powerful sugar bourgeoisie played a major role in politics and their interests were consequently protected by trade barriers and subsidies. In the battle for control of the industry, it was inevitably the poor countries which came off worse. All this is explored by Bosma with wonderful subtlety and control.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đây cũng là lịch sử về các nhà tư bản, những dòng họ giàu có nhờ ngành đường và các tập đoàn mà trong một số trường hợp vẫn duy trì được tầm ảnh hưởng trong thời gian rất dài. Những doanh nghiệp lớn và các nhóm lợi ích hùng mạnh đã tác động sâu sắc đến chính sách của các quốc gia. Ở nhiều nơi — không chỉ tại vùng Caribe thuộc Anh mà còn ở Cuba và Philippines — tầng lớp tư sản ngành đường đầy quyền lực đóng vai trò quan trọng trong chính trường, và do đó, lợi ích của họ được bảo vệ thông qua các hàng rào thương mại và chính sách trợ cấp. Trong cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát ngành công nghiệp này, các quốc gia nghèo tất yếu là những bên chịu thiệt thòi hơn cả. Bosma đã phân tích tất cả những vấn đề này một cách vô cùng tinh tế và chặt chẽ.

But sugar production was never just a matter of agriculture. It also involved the extraction, close to the place of harvest, of sucrose from the sugar plant, a process which required machinery powered by humans, animals, wind or steam. Further processes involved boiling (from the 19th century, this often involved vacuum systems) and the separation of sugar from other materials in a process known as refinement. From very early on, sugar production was an energy-intensive industrial process, mostly taking place in the countryside and in refineries in centres of consumption, both small and large. The growth of the industry entailed a very rapid diffusion of ideas and techniques from one country to another. Cuba, for example, developed an extraordinarily dense system of railways to transport workers and cane, as well as steam-powered sugar factories. Particular varieties of cane sugar and beet sugar spread very rapidly across the world, in accordance with local needs and demands.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, sản xuất đường chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một hoạt động nông nghiệp. Quá trình này còn bao gồm việc chiết xuất sucrose (đường saccarose) từ cây nguyên liệu ngay gần nơi thu hoạch. Công đoạn đó đòi hỏi máy móc vận hành bằng sức người, sức động vật, năng lượng gió hoặc hơi nước. Các công đoạn tiếp theo bao gồm đun sôi — từ thế kỷ XIX, quá trình này thường sử dụng hệ thống chân không — và tách đường khỏi các chất khác thông qua một quy trình được gọi là tinh luyện. Ngay từ những giai đoạn đầu, sản xuất đường đã là một ngành công nghiệp tiêu tốn nhiều năng lượng, diễn ra chủ yếu ở vùng nông thôn và tại các nhà máy tinh luyện ở những trung tâm tiêu thụ lớn nhỏ khác nhau. Sự phát triển của ngành này kéo theo quá trình phổ biến ý tưởng và kỹ thuật từ quốc gia này sang quốc gia khác với tốc độ rất nhanh. Chẳng hạn, Cuba đã phát triển một mạng lưới đường sắt dày đặc đáng kinh ngạc để vận chuyển công nhân và mía, đồng thời xây dựng các nhà máy đường chạy bằng hơi nước. Những giống mía và củ cải đường cụ thể nhanh chóng lan rộng khắp thế giới, tùy theo nhu cầu và điều kiện của từng địa phương.

Where once only tiny quantities of sugar could be produced, now new techniques, varieties, fertilisers, irrigation systems and much more have turned gleaming white sugar into a ubiquitous chemical. Over the same time, there has been a massive increase in consumption. Once regarded as a luxury, sugar came to be promoted as a valuable source of energy. But as the consumption of sugar has increased, so has the harm it does, whether to people’s teeth or weight. In the face of appalling obstruction from the sugar industry to attempts to reduce consumption, some countries have been forced to tax sugar in order to bring that about. The sugar industry has a history of attacking its critics and, when it comes to obesity, of trying to blame fats, and lack of exercise and self-control. And the recent past has seen worrying new developments in mass sweetening. High-fructose corn syrup made from maize using an enzymatic process invented in Japan in the 1960s has a similar number of calories to table sugar but is far cheaper to produce. It is now widely consumed, having been adopted in the making of soft drinks and a large number of processed foods, and is regarded as a leading cause of obesity.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Trước đây, người ta chỉ có thể sản xuất một lượng đường rất nhỏ. Ngày nay, nhờ các kỹ thuật mới, những giống cây trồng mới, phân bón, hệ thống tưới tiêu và nhiều tiến bộ khác, đường trắng tinh khiết đã trở thành một loại hóa chất hiện diện ở khắp mọi nơi. Trong cùng khoảng thời gian đó, mức tiêu thụ đường cũng tăng lên mạnh mẽ. Từng được coi là một mặt hàng xa xỉ, đường dần được quảng bá như một nguồn cung cấp năng lượng có giá trị. Tuy nhiên, khi lượng đường tiêu thụ tăng lên, những tác hại mà nó gây ra cũng gia tăng, dù là đối với răng hay cân nặng của con người. Trước sự cản trở nghiêm trọng từ ngành công nghiệp đường đối với các nỗ lực giảm mức tiêu thụ, một số quốc gia đã buộc phải áp thuế đường nhằm hạn chế việc sử dụng loại thực phẩm này. Ngành công nghiệp đường vốn có lịch sử công kích những người chỉ trích mình và, khi đề cập đến tình trạng béo phì, tìm cách đổ lỗi cho chất béo, việc thiếu vận động và sự thiếu tự chủ của mỗi cá nhân. Trong thời gian gần đây, những diễn biến mới đáng lo ngại đã xuất hiện trong lĩnh vực sản xuất chất tạo ngọt quy mô lớn. Xi-rô ngô hàm lượng fructose cao (high-fructose corn syrup), được sản xuất từ ngô bằng một quy trình sử dụng enzyme do Nhật Bản phát minh vào những năm 1960, có lượng calo tương đương với đường ăn thông thường nhưng chi phí sản xuất thấp hơn nhiều. Loại xi-rô này hiện được tiêu thụ rộng rãi, bởi nó đã được sử dụng trong sản xuất nước giải khát và nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn. Nó cũng được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng béo phì.

This is a wonderfully rich book, a model of global history, the history of production and the history of capitalism. Bosma avoids outbursts of emotion, celebratory or critical, even if they might have made his analysis of the multiple tragedies involving sugar all the more powerful. He shows that we could always have done without sugar and that today we have many alternative sources of sweetness. Yet many of the poorest people in the world still depend on it to make a living.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đây là một cuốn sách vô cùng phong phú về nội dung, một hình mẫu tiêu biểu cho các công trình lịch sử toàn cầu, lịch sử sản xuất và lịch sử chủ nghĩa tư bản. Bosma tránh thể hiện cảm xúc thái quá, dù là ca ngợi hay chỉ trích, ngay cả khi những biểu hiện đó có thể khiến phần phân tích của ông về nhiều bi kịch gắn liền với ngành đường trở nên mạnh mẽ hơn nữa. Ông cho thấy rằng con người vốn có thể sống mà không cần đến đường và ngày nay chúng ta có nhiều nguồn tạo vị ngọt thay thế. Thế nhưng, nhiều người nghèo nhất trên thế giới vẫn phải dựa vào ngành sản xuất đường để kiếm sống.

Test 2

Passage 1 · Do animals dream?
Động vật có mơ không?

Studies using electrodes attached to the heads of sleepers have shown that when we sleep, we do so in two ways that alternate throughout the night. The first is rapid eye movement (REM) or active sleep. During this stage our eyes move, even though our eyelids are closed. Our muscles also twitch slightly, though they are largely paralysed so we don’t hurt ourselves. In contrast, we also engage in non-REM sleep, during which we barely move at all. Most dream states, and certainly those with the most vivid dreams, happen during REM sleep.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Các nghiên cứu sử dụng những điện cực gắn trên đầu người đang ngủ đã chỉ ra rằng khi ngủ, chúng ta trải qua hai trạng thái luân phiên nhau trong suốt đêm. Trạng thái thứ nhất là giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM), hay còn gọi là giấc ngủ chủ động. Trong giai đoạn này, mắt chúng ta chuyển động dù mí mắt vẫn nhắm. Các cơ cũng co giật nhẹ, mặc dù phần lớn cơ bắp bị tê liệt tạm thời để chúng ta không tự làm mình bị thương. Ngược lại, chúng ta còn trải qua giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (non-REM), trong đó cơ thể hầu như không cử động. Phần lớn các giấc mơ, đặc biệt là những giấc mơ sống động nhất, diễn ra trong giai đoạn ngủ REM.

There’s some evidence that other mammals may also dream. For example, researchers compared the brain patterns of rats running through a maze when awake with their brain patterns during REM sleep. They found the patterns were very similar and concluded that the sleeping rats were dreaming about going through the maze.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Có một số bằng chứng cho thấy các loài động vật có vú khác cũng có thể nằm mơ. Chẳng hạn, các nhà nghiên cứu đã so sánh hoạt động của não chuột khi chúng đang thức và chạy qua một mê cung với hoạt động của não chúng trong giai đoạn ngủ REM. Họ nhận thấy các kiểu hoạt động này rất giống nhau và kết luận rằng những con chuột đang ngủ có thể đang mơ về việc di chuyển qua mê cung đó.

But finding evidence of dreaming in non-mammals has proved more difficult. Their brains are very different from those of humans, and it can often be difficult to record their activity while they are sleeping. Recently, however, researchers succeeded in recording brain activity in sleeping pigeons. As in mammals, the recordings revealed both REM and non-REM sleep. Intriguingly, REM sleep activity was high in brain regions involved in processing visual information, especially images related to physical activities such as flying, which suggests that this may possibly be what the pigeons were dreaming about.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, việc tìm kiếm bằng chứng cho thấy các loài không phải động vật có vú cũng nằm mơ đã chứng tỏ là khó khăn hơn. Não của chúng rất khác với não người, và việc ghi lại hoạt động não khi chúng đang ngủ thường không dễ dàng. Tuy nhiên, gần đây, các nhà nghiên cứu đã thành công trong việc ghi lại hoạt động não của những con chim bồ câu đang ngủ. Tương tự như ở động vật có vú, các bản ghi cho thấy chim bồ câu trải qua cả giấc ngủ REM và non-REM. Điều đáng chú ý là hoạt động trong giai đoạn ngủ REM diễn ra mạnh ở những vùng não chịu trách nhiệm xử lý thông tin thị giác, đặc biệt là các hình ảnh liên quan đến hoạt động thể chất như bay lượn. Điều này cho thấy có khả năng những con chim bồ câu đang mơ về những hoạt động đó.

That said, dreaming and REM sleep are unlikely to be universal in the animal kingdom. For example, sponges don’t have brains, so they lack the machinery for dreaming. There are also some animals with unusual sleep patterns. These include whales and dolphins, which do not shut down their entire brain when they sleep, but only half of it, keeping the rest awake. They also show no sign of REM sleep, suggesting that they may only experience non-REM dreams, which are less vivid. This is surprising because we tend to think of whales and dolphins as having complex inner lives. It’s thought that they don’t experience REM sleep because during REM sleep animals are more vulnerable to extremes of temperature.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dẫu vậy, hiện tượng nằm mơ và giấc ngủ REM có lẽ không phổ biến ở tất cả các loài trong giới động vật. Chẳng hạn, bọt biển không có não, vì vậy chúng thiếu các cơ chế cần thiết để hình thành giấc mơ. Một số loài động vật cũng có kiểu ngủ khác thường. Trong số đó có cá voi và cá heo. Khi ngủ, chúng không ngừng hoạt động của toàn bộ não mà chỉ ngừng hoạt động ở một nửa, trong khi nửa còn lại vẫn tỉnh táo. Chúng cũng không có dấu hiệu của giấc ngủ REM, điều này cho thấy chúng có thể chỉ trải qua những giấc mơ trong giai đoạn non-REM, vốn ít sống động hơn. Điều này khá bất ngờ, bởi chúng ta thường cho rằng cá voi và cá heo có đời sống nội tâm phức tạp. Người ta cho rằng chúng không trải qua giấc ngủ REM vì trong giai đoạn này, động vật dễ bị tổn thương hơn trước những biến động nhiệt độ khắc nghiệt.

Nevertheless, in many cases REM sleep does seem to have benefits. Growing evidence from birds and mammals suggests that REM sleep and dreaming are important for forming memories and learning. It is believed that when events are replayed in dreams, this helps to integrate memories into longer-term storage. As soon as animals evolved moderately complex lifestyles, they would have needed to dream in order to manage these lifestyles.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, giấc ngủ REM dường như thực sự mang lại lợi ích. Ngày càng có nhiều bằng chứng từ các nghiên cứu trên chim và động vật có vú cho thấy giấc ngủ REM và hoạt động nằm mơ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ký ức và học tập. Người ta cho rằng khi các sự kiện được tái hiện trong giấc mơ, quá trình này giúp củng cố và tích hợp ký ức vào hệ thống lưu trữ dài hạn. Ngay khi động vật tiến hóa đến mức có lối sống tương đối phức tạp, chúng hẳn đã cần đến những giấc mơ để thích nghi và duy trì lối sống đó.

However, we still don’t understand how this outward behaviour relates to internal experience. It seems impossible to know what it is like to be a rat or a pigeon, let alone imagine their dreamscapes. We are quick to interpret the twitching limbs and quiet barks of sleeping dogs, but the truth is that we don’t know if there is an internal experience of chasing rabbits that comes along with that.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa hiểu được hành vi biểu hiện ra bên ngoài có liên hệ như thế nào với những trải nghiệm bên trong. Dường như chúng ta không thể biết được cảm giác tồn tại dưới hình hài một con chuột hay một con chim bồ câu là như thế nào, chứ chưa nói đến việc hình dung thế giới trong những giấc mơ của chúng. Chúng ta thường nhanh chóng cho rằng những cử động co giật chân tay và tiếng sủa khe khẽ của chó khi ngủ là dấu hiệu cho thấy chúng đang mơ. Nhưng sự thật là chúng ta không biết liệu những biểu hiện đó có đi kèm với trải nghiệm nội tâm về việc đuổi bắt thỏ hay không.

Another non-human dreamer offers insight here. In 2019, while making a documentary, David Scheel of Alaska Pacific University in the USA housed an octopus named Heidi in a tank in his living room. At one point, in the middle of the night, Heidi seemed to dream: her limbs and head moved, and her skin rapidly changed colour, as though she was pursuing a crab.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Một loài động vật khác không phải con người có thể nằm mơ đã mang lại thêm những góc nhìn đáng chú ý về vấn đề này. Năm 2019, trong quá trình thực hiện một bộ phim tài liệu, David Scheel thuộc Đại học Alaska Pacific ở Hoa Kỳ đã nuôi một con bạch tuộc tên là Heidi trong một bể đặt tại phòng khách nhà mình. Có một lần, vào giữa đêm, Heidi dường như đang mơ: các xúc tu và đầu của nó chuyển động, trong khi màu da thay đổi nhanh chóng, giống như thể nó đang đuổi theo một con cua.

Similarly, a report recently emerged of a sleeping octopus apparently having a nightmare. Costello, as the octopus was called, thrashed around, extended his mantle as if trying to make himself look bigger, and squirted ink as though he were being attacked by a predator. The nightmare study is intriguing, says Scheel, but is only based on one animal. He argues that as well as outward behaviour, brain imaging is needed to show that the octopuses are replaying sequences of activities from their waking lives in dreams.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tương tự, gần đây xuất hiện một báo cáo về một con bạch tuộc đang ngủ và dường như gặp ác mộng. Con bạch tuộc này có tên là Costello, đã vùng vẫy dữ dội, mở rộng phần áo (phần thân bao quanh các cơ quan nội tạng của bạch tuộc) như thể đang cố làm cho mình trông to lớn hơn, đồng thời phun mực như thể đang bị một loài săn mồi tấn công. Scheel cho rằng nghiên cứu về hiện tượng ác mộng này rất đáng quan tâm, nhưng nó chỉ dựa trên quan sát một cá thể duy nhất. Ông lập luận rằng bên cạnh việc quan sát hành vi bên ngoài, cần sử dụng phương pháp chụp ảnh não để chứng minh rằng bạch tuộc đang tái hiện trong giấc mơ những chuỗi hoạt động đã diễn ra khi chúng còn thức.

The trouble is that we will never be able to experience any animal’s dreams. That goes for other humans’ dreams too. But we can try to imagine what these dreamscapes are like by meeting animals on their own terms. For example, vision is the dominant sense for many humans, and so our dreams are heavily visual too. Dogs primarily navigate the world using smell while spiders rely much more on vibrations.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Vấn đề là chúng ta sẽ không bao giờ có thể trực tiếp trải nghiệm giấc mơ của bất kỳ loài động vật nào. Điều này cũng đúng với giấc mơ của những người khác. Tuy nhiên, chúng ta có thể thử hình dung thế giới trong những giấc mơ ấy bằng cách tìm hiểu động vật theo cách chúng cảm nhận và tương tác với thế giới riêng của mình. Chẳng hạn, thị giác là giác quan chi phối đối với nhiều người, vì vậy giấc mơ của chúng ta cũng chủ yếu bao gồm hình ảnh. Trong khi đó, chó chủ yếu định hướng trong thế giới bằng khứu giác, còn nhện phụ thuộc nhiều hơn vào các rung động.

It is likely that dreaming has served multiple purposes since the first complex animals evolved. And if this is the case, it is possible that better understanding of these purposes might shed light on the true purpose of our own dreams.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Có khả năng hiện tượng nằm mơ đã đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau kể từ khi những loài động vật phức tạp đầu tiên tiến hóa. Nếu đúng như vậy, việc hiểu rõ hơn những chức năng này có thể giúp chúng ta làm sáng tỏ mục đích thực sự của chính những giấc mơ của con người.
Passage 2 · Mapungubwe
Mapungubwe: Di sản của một vương quốc cổ

Located in southern Africa just below the Limpopo River, the kingdom of Mapungubwe, flourished between the 11th and 13th century CE.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nằm ở miền nam châu Phi, ngay phía nam sông Limpopo, vương quốc Mapungubwe phát triển thịnh vượng trong khoảng thời gian từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 13 sau Công nguyên.

A. Mapungubwe, which was one of the first states in southern Africa, was formed by Bantu-speaking peoples who were farmers. The area controlled by the rulers of Mapungubwe had at its heart a large sandstone plateau, which was easily defended due to its inaccessibility. As with other kingdoms in the region of southern Africa, cattle herding and other types of farming brought plenty of food and a surplus that could be traded for needed goods. Archaeology has revealed extensive layers of bones and manure, which indicate that from the 9th century CE there were large cattle herds, the traditional source of political power in southern African communities. The archaeological record for the 10th century shows a marked increase in the number of domesticated cattle in the area as well as cotton cultivation and weaving, as indicated by abundant finds of spindle whorls.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
A. Mapungubwe, một trong những nhà nước đầu tiên ở miền nam châu Phi, được thành lập bởi những cộng đồng nói tiếng Bantu và sống bằng nghề nông. Khu vực do các nhà cai trị Mapungubwe kiểm soát có trung tâm là một cao nguyên đá sa thạch rộng lớn, nơi dễ dàng phòng thủ nhờ vị trí khó tiếp cận. Giống như các vương quốc khác trong khu vực miền nam châu Phi, hoạt động chăn nuôi gia súc và các hình thức canh tác khác đã cung cấp nguồn lương thực dồi dào, đồng thời tạo ra lượng sản phẩm dư thừa để trao đổi lấy những hàng hóa cần thiết. Các nghiên cứu khảo cổ học đã phát hiện những lớp xương và phân động vật tích tụ trên diện rộng. Điều này cho thấy từ thế kỷ thứ 9 sau Công nguyên, nơi đây đã có những đàn gia súc lớn — vốn là nguồn tạo nên quyền lực chính trị truyền thống trong các cộng đồng ở miền nam châu Phi. Những bằng chứng khảo cổ học từ thế kỷ thứ 10 cho thấy số lượng gia súc được thuần hóa trong khu vực tăng lên đáng kể. Ngoài ra, người dân còn trồng và dệt bông, được chứng minh qua việc tìm thấy rất nhiều con suốt dùng trong hoạt động kéo sợi.

B. The total population of Mapungubwe at its peak in the mid-13th century was around 5,000 people. The chief or king of Mapungubwe was likely the wealthiest individual in the society, and would have owned more cattle and precious materials than anyone else. The king and his advisers dwelt in a stone enclosure composed of stone walls and housing built on the highest level of the community’s territory, a natural sandstone hill which is some 30 metres high and 100 metres in length. Occupation on the hill dates from the 11th century and the entire complex was surrounded by a wooden palisade*, as indicated by postholes made in the rock. The rest of the community lived in mud and thatch housing spread out below the hill, although there is one stone structure here. This settlement, known as Babandyanalo, covers around 5 hectares (12.3 acres) and predates the hilltop structures.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
B. Vào thời kỳ cực thịnh, giữa thế kỷ 13, tổng dân số của Mapungubwe vào khoảng 5.000 người. Thủ lĩnh hoặc nhà vua Mapungubwe có lẽ là người giàu có nhất trong xã hội, sở hữu nhiều gia súc và vật liệu quý giá hơn bất kỳ ai khác. Nhà vua cùng các cố vấn sống trong một khu vực được bao quanh bởi những bức tường đá, với các công trình nhà ở được xây dựng trên vị trí cao nhất trong lãnh thổ của cộng đồng. Đó là một ngọn đồi đá sa thạch tự nhiên cao khoảng 30 mét và dài 100 mét. Con người đã sinh sống trên ngọn đồi này từ thế kỷ 11, và toàn bộ khu phức hợp được bao quanh bởi một hàng rào gỗ kiên cố, như được chứng minh qua những lỗ cắm cọc được tạo trên đá. (Palisade là hàng rào phòng thủ được dựng bằng các cọc gỗ đặt sát nhau.) Phần còn lại của cộng đồng sống trong những ngôi nhà làm từ đất bùn và mái tranh nằm rải rác bên dưới ngọn đồi, mặc dù tại đây cũng có một công trình được xây bằng đá. Khu định cư này có tên là Babandyanalo, rộng khoảng 5 héc-ta (12,3 mẫu Anh) và được hình thành trước các công trình trên đỉnh đồi.

C. The kings of Mapungubwe were buried at the top of the hill site in a demarcated area away from the dwellings, while other members of the community were buried at the surrounding valley level. A wooden staircase connected the two levels, the sockets for the steps being clearly visible in the sandstone cliff face. There were some grander residences dotted around the outskirts of Babandyanalo, and these probably belonged to male relatives of the king. There are many other smaller but still impressive sites across the Mapungubwe plateau, which are located anywhere from 15 to 100 kilometres from the major hill site. Containing stone residences and walls, they likely belonged to local chiefs who acted as servants to the king.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
C. Các vị vua của Mapungubwe được chôn cất trên đỉnh đồi, trong một khu vực được phân định riêng và nằm cách xa nơi ở của người dân, trong khi những thành viên khác trong cộng đồng được chôn cất ở khu vực thung lũng xung quanh. Một cầu thang bằng gỗ nối liền hai khu vực ở độ cao khác nhau. Các hốc dùng để đặt bậc thang vẫn có thể được nhìn thấy rõ trên vách đá sa thạch. Một số dinh thự lớn và khang trang hơn nằm rải rác ở vùng ngoại vi Babandyanalo, có lẽ thuộc về những người họ hàng nam giới của nhà vua. Trên khắp cao nguyên Mapungubwe còn có nhiều địa điểm khác nhỏ hơn nhưng vẫn rất ấn tượng, nằm cách khu đồi chính từ 15 đến 100 km. Những địa điểm này có các công trình nhà ở và tường được xây bằng đá, nhiều khả năng thuộc về các thủ lĩnh địa phương, những người phục vụ nhà vua.

D. The Mapungubwe plateau has a very high number of carnivore animal remains and ivory splinters, suggesting that the skins of these large animals and ivory elephant tusks were accumulated, probably for trade with coastal areas reached by the Limpopo River. The presence of glass beads, almost certainly from India, indicate there was trade of some sort with other states on the coast who, in turn, traded with merchants travelling from India by sea. Mapungubwe also benefited from locally-sourced copper and the gold trade as it passed from the kingdom of Great Zimbabwe (12-15th century), situated to the north of Mapungubwe, to the coastal city of Kosala. It is likely that trade links led to a strengthening of political authority in order to control and even monopolise these lucrative interregional connections.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
D. Cao nguyên Mapungubwe có số lượng rất lớn di cốt của các loài động vật ăn thịt và những mảnh ngà voi. Điều này cho thấy da của những loài động vật lớn này cùng với ngà voi có thể đã được thu thập để buôn bán với các khu vực ven biển có thể tiếp cận thông qua sông Limpopo. Sự hiện diện của những hạt thủy tinh, gần như chắc chắn có nguồn gốc từ Ấn Độ, cho thấy Mapungubwe đã có một hình thức giao thương nào đó với các nhà nước khác ở vùng ven biển. Đến lượt mình, những nhà nước này lại buôn bán với các thương nhân từ Ấn Độ đi đường biển đến. Mapungubwe cũng hưởng lợi từ nguồn đồng khai thác tại địa phương và hoạt động buôn bán vàng. Vàng được vận chuyển từ vương quốc Đại Zimbabwe (Great Zimbabwe), tồn tại từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 15 và nằm ở phía bắc Mapungubwe, đến thành phố ven biển Kosala. Có khả năng những mối quan hệ thương mại này đã góp phần củng cố quyền lực chính trị, nhằm kiểm soát và thậm chí độc quyền những tuyến giao thương liên vùng mang lại lợi nhuận lớn này.

E. Archaeological discoveries reveal that pottery was produced on a scale large enough to suggest the presence of professional potters, and is another indicator of the prosperity of Mapungubwe society. Archaeological finds include spherical vessels with short necks, beakers, and bowls, many of which have decorative stamps. There are also ceramic discs, and whistles. In addition, cattle, sheep, and goat figurines, and small figures of highly stylised humans with elongated bodies and short limbs have been found. The figures may have been used in ceremonies as offerings to ancestors, but their precise function is not known. Other discoveries include small jewellery items made from locally sourced copper.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
E. Những phát hiện khảo cổ học cho thấy đồ gốm được sản xuất với quy mô đủ lớn để chứng minh rằng nơi đây có thể đã tồn tại những thợ gốm chuyên nghiệp. Đây cũng là một dấu hiệu khác cho thấy sự thịnh vượng của xã hội Mapungubwe. Các hiện vật được tìm thấy bao gồm những chiếc bình hình cầu có cổ ngắn, cốc có chân hoặc cốc uống nước và bát, nhiều món trong số đó được trang trí bằng các hoa văn in nổi. Ngoài ra, người ta còn tìm thấy những chiếc đĩa và còi làm bằng gốm. Các hiện vật khác bao gồm tượng nhỏ hình gia súc, cừu, dê và những bức tượng người có phong cách cách điệu cao, với thân dài và tay chân ngắn. Những bức tượng này có thể đã được sử dụng trong các nghi lễ như vật phẩm dâng lên tổ tiên, nhưng chức năng chính xác của chúng vẫn chưa được xác định. Những phát hiện khác còn có các món đồ trang sức nhỏ được chế tác từ đồng khai thác tại địa phương.

F. Beautifully decorated artefacts made of gold have also been found at Mapungubwe. A type of decoration, found nowhere else except Great Zimbabwe, involved the crafting of gold into small rectangular sheets and carving geometrical patterns into it. These sheets were then used to cover wooden objects (which have not survived) using small tacks, also made of gold. One such object that has been discovered may have been a sceptre, while additional evidence of local gold-working is a rhinoceros figurine made from small hammered sheets, and thousands of small gold beads. These objects were all found at the royal burial site and date to c. 1150. They are the first known indicators that gold had an intrinsic value of its own (as opposed to that of a currency) in southern Africa.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
F. Những hiện vật bằng vàng được trang trí tinh xảo cũng đã được tìm thấy tại Mapungubwe. Một kiểu trang trí chỉ được phát hiện ở Mapungubwe và Đại Zimbabwe là dát vàng thành những tấm nhỏ hình chữ nhật, sau đó chạm khắc các hoa văn hình học lên bề mặt. Những tấm vàng này được dùng để phủ lên các đồ vật bằng gỗ — hiện không còn tồn tại — bằng những chiếc đinh nhỏ cũng làm từ vàng. Một trong những đồ vật được phát hiện có thể là vương trượng, trong khi những bằng chứng khác về hoạt động chế tác vàng tại địa phương bao gồm một bức tượng tê giác được tạo thành từ những tấm vàng nhỏ được đập mỏng và hàng nghìn hạt vàng nhỏ. Tất cả những hiện vật này đều được tìm thấy tại khu chôn cất hoàng gia và có niên đại khoảng năm 1150. Chúng là những bằng chứng đầu tiên được biết đến cho thấy vàng ở miền nam châu Phi có giá trị nội tại của riêng nó, chứ không chỉ có giá trị với tư cách là một loại tiền tệ.

G. The kingdom of Mapungubwe was already in decline by the late 13th century, probably because overpopulation placed too much stress on local resources, a situation that may have been brought to a crisis point by a series of droughts. Trade routes may also have shifted northwards. Certainly, the areas that now prospered were to the north, such as Great Zimbabwe.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
G. Đến cuối thế kỷ 13, vương quốc Mapungubwe đã bắt đầu suy tàn. Nguyên nhân có thể là do dân số quá đông gây áp lực quá lớn lên các nguồn tài nguyên địa phương, và tình trạng này có thể đã trở nên nghiêm trọng hơn do một loạt đợt hạn hán. Các tuyến đường thương mại cũng có thể đã dịch chuyển về phía bắc. Trên thực tế, những khu vực trở nên thịnh vượng vào thời điểm đó đều nằm ở phía bắc, chẳng hạn như Đại Zimbabwe.
Passage 3 · Artificial Intelligence
Trí tuệ nhân tạo

In many countries in the West, hysteria about the future of artificial intelligence (AI) is everywhere. There seems to be no shortage of sensationalist news about how AI could cure diseases, accelerate human innovation and improve human creativity. Just looking at the media headlines, you might think that we are already living in a future where AI has infiltrated every aspect of society.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Ở nhiều quốc gia phương Tây, sự cuồng nhiệt và lo lắng thái quá về tương lai của trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện ở khắp mọi nơi. Dường như không thiếu những tin tức giật gân về việc AI có thể chữa khỏi bệnh tật, thúc đẩy sự đổi mới của con người và nâng cao khả năng sáng tạo. Chỉ cần nhìn vào những tiêu đề trên truyền thông, bạn có thể nghĩ rằng chúng ta đã sống trong một tương lai mà AI len lỏi vào mọi khía cạnh của xã hội.

While it is undeniable that AI has opened up a wealth of promising opportunities, it has also led to the emergence of a mindset that can best be described as ‘AI solutionism’. This is the philosophy that, given enough data, machine learning algorithms can solve all of humanity’s problems. But, in fact, instead of supporting AI progress, this mindset actually jeopardises the value of machine intelligence by disregarding important AI safety principles and setting unrealistic expectations about what AI can really do for humanity.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù không thể phủ nhận rằng AI đã mở ra vô số cơ hội đầy triển vọng, công nghệ này cũng dẫn đến sự xuất hiện của một lối tư duy có thể được mô tả chính xác nhất là “chủ nghĩa giải quyết vấn đề bằng AI” (AI solutionism). Đây là quan điểm cho rằng chỉ cần có đủ dữ liệu, các thuật toán học máy có thể giải quyết mọi vấn đề của nhân loại. Tuy nhiên, trên thực tế, thay vì thúc đẩy sự phát triển của AI, lối tư duy này lại đe dọa làm suy giảm giá trị của trí tuệ máy móc, bởi nó xem nhẹ những nguyên tắc quan trọng về an toàn AI và đặt ra những kỳ vọng phi thực tế về những gì AI thực sự có thể làm cho nhân loại.

In only a few years, AI solutionism has made its way from the technology evangelists’ mouths in Silicon Valley in California to the minds of government officials and policymakers around the world. The pendulum has swung from the dystopian notion that AI will destroy humanity to the utopian belief that our algorithmic saviour is here.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Chỉ trong vài năm, tư tưởng cho rằng AI có thể giải quyết mọi vấn đề đã lan truyền từ lời nói của những người nhiệt thành quảng bá công nghệ tại Thung lũng Silicon, California, đến suy nghĩ của các quan chức chính phủ và nhà hoạch định chính sách trên khắp thế giới. Quan điểm của công chúng đã chuyển từ nỗi lo ngại mang màu sắc phản địa đàng rằng AI sẽ hủy diệt nhân loại sang niềm tin không tưởng rằng vị cứu tinh dưới hình thức các thuật toán đã xuất hiện.

We are now seeing governments pledge support to national AI initiatives and compete in a technological race to dominate the burgeoning machine-learning sector. While many politicians proclaim the transformative effects of the coming ‘AI revolution’, they fail to realise the complexity around deploying advanced machine learning systems in the real world.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Hiện nay, chúng ta đang chứng kiến các chính phủ cam kết hỗ trợ những sáng kiến AI cấp quốc gia và cạnh tranh trong cuộc đua công nghệ nhằm thống trị lĩnh vực học máy đang phát triển mạnh mẽ. Trong khi nhiều chính trị gia tuyên bố về những tác động mang tính chuyển đổi của “cuộc cách mạng AI” sắp tới, họ lại không nhận ra sự phức tạp của việc triển khai các hệ thống học máy tiên tiến trong thực tế.

One of the most promising varieties of AI technologies are neural networks. This form of machine learning is loosely modelled on the neuronal structure of the human brain, but on a much smaller scale. But what many politicians do not understand is that simply adding a neural network to a problem will not automatically mean that you’ll find a solution. Similarly, adding a neural network to a system of government does not mean it will be instantaneously more inclusive or fair.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Một trong những loại công nghệ AI đầy triển vọng nhất là mạng nơ-ron. Hình thức học máy này được xây dựng dựa trên mô hình cấu trúc tế bào thần kinh của não người, nhưng ở quy mô nhỏ hơn nhiều. Tuy nhiên, điều mà nhiều chính trị gia không hiểu là việc đơn giản bổ sung một mạng nơ-ron vào một vấn đề không có nghĩa là chúng ta sẽ tự động tìm ra được giải pháp. Tương tự, việc tích hợp mạng nơ-ron vào hệ thống chính phủ cũng không đồng nghĩa với việc hệ thống đó sẽ ngay lập tức trở nên toàn diện hơn hoặc công bằng hơn.

AI systems need a lot of data to function, but the public sector typically does not have the appropriate data infrastructure to support advanced machine learning. Most of the data remains stored in offline archives. The few digitised sources of data that exist tend to be buried in bureaucracy. More often than not, data is spread across different government departments that each require special permissions to be accessed. Above all, the public sector typically lacks the human talent with the right technological capabilities to fully reap the benefits of machine intelligence.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Các hệ thống AI cần một lượng lớn dữ liệu để hoạt động, nhưng khu vực công thường không có cơ sở hạ tầng dữ liệu phù hợp để hỗ trợ công nghệ học máy tiên tiến. Phần lớn dữ liệu vẫn được lưu trữ trong các kho lưu trữ ngoại tuyến. Một số ít nguồn dữ liệu đã được số hóa thường bị vùi lấp trong bộ máy hành chính quan liêu. Trong nhiều trường hợp, dữ liệu nằm rải rác ở các cơ quan chính phủ khác nhau, và việc truy cập dữ liệu từ mỗi cơ quan đều đòi hỏi phải có sự cho phép đặc biệt. Trên hết, khu vực công thường thiếu nhân lực có đủ năng lực công nghệ cần thiết để khai thác tối đa những lợi ích của trí tuệ máy móc.

For these reasons, the sensationalism over AI has attracted many critics. Stuart Russell, a professor of computer science at the University of California, Berkeley, has long advocated a more sensible and realistic approach that focuses on simple everyday applications of AI instead of the hypothetical takeover by super-intelligent robots. Similarly, Rodney Brooks, professor of robotics at Massachusetts Institute of Technology, writes that ‘almost all innovations in robotics and AI take far, far longer to be really widely deployed than people in the field and outside the field imagine’.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Vì những lý do này, việc thổi phồng về AI đã vấp phải sự chỉ trích từ nhiều người. Stuart Russell, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học California, Berkeley, từ lâu đã ủng hộ một cách tiếp cận hợp lý và thực tế hơn, tập trung vào những ứng dụng đơn giản của AI trong đời sống hằng ngày thay vì kịch bản giả định rằng các robot siêu thông minh sẽ chiếm quyền kiểm soát thế giới. Tương tự, Rodney Brooks, giáo sư ngành robot học tại Viện Công nghệ Massachusetts, viết rằng: “Hầu hết mọi đổi mới trong lĩnh vực robot và AI đều mất nhiều thời gian hơn rất nhiều so với dự đoán của cả những người trong ngành lẫn những người ngoài ngành để được triển khai rộng rãi trên thực tế.”

One of the many difficulties in deploying machine learning systems is that AI is extremely susceptible to adversarial attacks. This means that a malicious AI can target another AI to make it behave in a certain way, such as forcing it to make wrong predictions. Many researchers have warned against the rolling out of AI without appropriate security standards and defence mechanisms. Still, AI security remains an often overlooked topic when machine learning systems are installed.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Một trong nhiều khó khăn khi triển khai các hệ thống học máy là AI cực kỳ dễ bị tấn công đối kháng. Điều này có nghĩa là một hệ thống AI độc hại có thể nhắm mục tiêu vào một hệ thống AI khác để khiến nó hoạt động theo một cách nhất định, chẳng hạn như buộc hệ thống đó đưa ra những dự đoán sai. Nhiều nhà nghiên cứu đã cảnh báo về việc triển khai AI khi chưa có các tiêu chuẩn bảo mật và cơ chế phòng vệ phù hợp. Tuy nhiên, vấn đề an ninh AI vẫn thường bị bỏ qua khi các hệ thống học máy được đưa vào sử dụng.

If we are to reap the benefits and minimise the potential harms of AI, we must start thinking about how machine learning can be meaningfully applied to specific areas of government, business and society. This means we need to have a discussion about AI ethics and the distrust that many people have towards machine learning.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nếu muốn tận dụng những lợi ích và giảm thiểu những tác hại tiềm ẩn của AI, chúng ta phải bắt đầu suy nghĩ về cách ứng dụng học máy một cách thiết thực và có ý nghĩa vào những lĩnh vực cụ thể của chính phủ, doanh nghiệp và xã hội. Điều này có nghĩa là chúng ta cần thảo luận về đạo đức AI cũng như sự thiếu tin tưởng mà nhiều người dành cho công nghệ học máy.

Most importantly, we need to be aware of the limitations of AI and where people still need to take the lead. Instead of painting an unrealistic picture of the power of AI, it is important to take a step back and separate the actual technological capabilities of AI from fantasy.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Quan trọng nhất, chúng ta cần nhận thức được những hạn chế của AI và xác định những lĩnh vực mà con người vẫn cần giữ vai trò chủ đạo. Thay vì vẽ nên một bức tranh phi thực tế về sức mạnh của AI, điều quan trọng là chúng ta cần lùi lại một bước để phân biệt năng lực công nghệ thực sự của AI với những điều tưởng tượng.

The medical profession has also recognised the drawbacks to AI. The IBM Watson for Oncology programme was a piece of AI that was meant to help doctors treat cancer. Even though it was developed to deliver the best recommendations, human experts found it hard to trust the machine. As a result, the AI programme was abandoned in most hospitals where it was trialled.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Ngành y tế cũng đã nhận ra những hạn chế của AI. Chương trình IBM Watson for Oncology là một hệ thống AI được thiết kế nhằm hỗ trợ các bác sĩ điều trị ung thư. Mặc dù chương trình được phát triển để đưa ra những khuyến nghị tốt nhất, các chuyên gia là con người vẫn cảm thấy khó tin tưởng vào hệ thống này. Kết quả là chương trình AI đã bị ngừng sử dụng tại hầu hết các bệnh viện nơi nó được thử nghiệm.

Similar difficulties arose in the legal domain when algorithms were used in courts in the US to sentence criminals. An algorithm calculated risk assessment scores and advised judges on the sentencing. The system was found to amplify structural racial discrimination and was later abandoned.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Những khó khăn tương tự cũng xuất hiện trong lĩnh vực pháp luật khi các thuật toán được sử dụng tại các tòa án ở Mỹ để quyết định hình phạt dành cho tội phạm. Một thuật toán tính toán điểm đánh giá mức độ rủi ro và đưa ra khuyến nghị về hình phạt cho các thẩm phán. Hệ thống này được phát hiện là làm trầm trọng thêm tình trạng phân biệt chủng tộc mang tính hệ thống, và sau đó đã bị loại bỏ.

There are some crucial lessons here for everyone aiming to boost investments in national AI programmes. These examples demonstrate that there is no AI solution for everything. Using AI simply for the sake of AI may not always be productive or useful, and not every issue is best addressed by applying machine intelligence to it. All solutions come with a cost and not everything that can be automated should be.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Có một số bài học quan trọng ở đây dành cho tất cả những ai đang tìm cách tăng cường đầu tư vào các chương trình AI cấp quốc gia. Những ví dụ này cho thấy không có giải pháp AI nào có thể giải quyết được mọi vấn đề. Việc sử dụng AI chỉ vì muốn sử dụng AI không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả hoặc hữu ích, và không phải vấn đề nào cũng được giải quyết tốt nhất bằng cách áp dụng trí tuệ máy móc. Mọi giải pháp đều đi kèm với một cái giá phải trả, và không phải mọi thứ có thể được tự động hóa đều nên được tự động hóa.

Test 3

Passage 1 · Saving the saiga
Cứu loài linh dương saiga

The saiga, a species of antelope native to Central Asia, once roamed the vast grasslands of this region in enormous herds, many millions strong. Regrettably, such spectacular sights are a thing of the past. Today, the saiga is largely confined to a single country: Kazakhstan. This country is estimated to be home to well over 90% of the global saiga population, with Russia, Mongolia and Uzbekistan accounting for the rest.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Linh dương saiga, một loài linh dương có nguồn gốc từ Trung Á, từng lang thang trên những đồng cỏ rộng lớn của khu vực này theo từng đàn khổng lồ, với số lượng lên tới hàng triệu con. Đáng tiếc, những cảnh tượng ngoạn mục như vậy giờ đây đã trở thành quá khứ. Ngày nay, linh dương saiga chủ yếu chỉ còn phân bố tại một quốc gia duy nhất là Kazakhstan. Ước tính quốc gia này là nơi sinh sống của hơn 90% tổng số linh dương saiga trên toàn thế giới, phần còn lại phân bố ở Nga, Mông Cổ và Uzbekistan.

The saiga is perfectly adapted to the tough conditions of the remote wilderness of the steppes of Central Asia. One such adaptation is its bizarre bulbous nose, which enables the animal to survive the extreme seasonal temperature swings of the region. The swollen nostrils of the nose serve several purposes: they filter out dust and cool the blood during hot, dry summers, and they warm the cold air before it enters the saiga’s lungs in winter. Other seasonal adaptations include a heavy winter coat that the saiga sheds when the weather warms up.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Linh dương saiga thích nghi hoàn hảo với điều kiện khắc nghiệt tại những vùng hoang dã hẻo lánh thuộc các thảo nguyên Trung Á. Một trong những đặc điểm thích nghi đó là chiếc mũi phình to kỳ lạ, giúp loài vật này sống sót trước những biến động nhiệt độ theo mùa rất lớn trong khu vực. Phần lỗ mũi phình rộng có nhiều chức năng: chúng lọc bụi và làm mát máu trong những mùa hè nóng nực, khô hạn, đồng thời làm ấm không khí lạnh trước khi không khí đi vào phổi của linh dương saiga vào mùa đông. Những đặc điểm thích nghi theo mùa khác bao gồm bộ lông mùa đông dày, mà linh dương saiga sẽ rụng đi khi thời tiết ấm lên.

Despite these superb adaptations to harsh conditions, the saiga has no defence against the threats posed by humans. It was almost driven to extinction by hunters in the 19th century. Legal protection ensured its survival for a while, and numbers steadily recovered throughout most of the 20th century. But the respite was only temporary. In the ten years following the break-up of the former Soviet Union in 1991, over 95% of the global population was lost – one of the fastest examples of species loss ever recorded for a mammal.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù có những đặc điểm thích nghi tuyệt vời với điều kiện khắc nghiệt, linh dương saiga vẫn không có khả năng tự bảo vệ trước những mối đe dọa do con người gây ra. Loài vật này từng suýt bị đẩy đến bờ vực tuyệt chủng bởi những người săn bắn vào thế kỷ 19. Các biện pháp bảo vệ bằng pháp luật đã giúp chúng tồn tại trong một thời gian, và số lượng cá thể dần phục hồi trong phần lớn thế kỷ 20. Tuy nhiên, khoảng thời gian yên ổn đó chỉ kéo dài tạm thời. Trong mười năm sau khi Liên Xô cũ tan rã vào năm 1991, hơn 95% tổng số linh dương saiga trên toàn thế giới đã biến mất. Đây là một trong những trường hợp suy giảm số lượng cá thể của một loài động vật có vú diễn ra nhanh nhất từng được ghi nhận.

The dramatic decline during this decade was due to illegal poaching on an industrial scale. Male saiga are a particular target, because their horns are highly prized by traditional medicine practitioners. Poaching reached epidemic levels after misguided conservationists tried to relieve the pressure on threatened African rhinos by actively encouraging the use of saiga horns in traditional medicine as an alternative to those of rhinos. Male saiga were almost wiped out, leading to a population crash from which the species has been struggling to recover ever since.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Sự suy giảm nghiêm trọng trong thập kỷ này là do nạn săn trộm bất hợp pháp diễn ra trên quy mô công nghiệp. Linh dương saiga đực là mục tiêu đặc biệt của những kẻ săn trộm vì sừng của chúng được những người hành nghề y học cổ truyền đánh giá rất cao. Nạn săn trộm đạt đến mức độ nghiêm trọng như một dịch bệnh sau khi một số nhà bảo tồn có cách tiếp cận sai lầm tìm cách giảm áp lực săn bắt đối với loài tê giác châu Phi đang bị đe dọa bằng cách tích cực khuyến khích sử dụng sừng linh dương saiga trong y học cổ truyền để thay thế sừng tê giác. Linh dương saiga đực gần như bị tiêu diệt hoàn toàn, khiến quần thể loài này sụt giảm nghiêm trọng. Kể từ đó, linh dương saiga vẫn đang chật vật phục hồi sau cú suy giảm này.

Another threat to the survival of the saiga is loss of habitat, as a result of agricultural expansion and human settlement. Physical barriers such as railways, pipelines and fences can block the seasonal migration routes of this transboundary species. In the worst cases, herds may starve to death after being trapped.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Một mối đe dọa khác đối với sự tồn tại của linh dương saiga là tình trạng mất môi trường sống do hoạt động mở rộng nông nghiệp và sự hình thành các khu dân cư. Những rào cản vật lý như đường sắt, đường ống dẫn và hàng rào có thể chặn các tuyến đường di cư theo mùa của loài vật phân bố xuyên biên giới này. Trong những trường hợp nghiêm trọng nhất, các đàn linh dương có thể bị mắc kẹt và chết đói.

Then there is the risk of disease. In 2015, an outbreak of haemorrhagic septicaemia, caused by the normally harmless bacterium Pasteurella multocida, killed over 75% of the global adult population in just three weeks. In 2017, 60% of the Mongolian saiga population – a subspecies found nowhere else in the world – was killed by a virus that spilled over from livestock. These so-called mass mortality events represent an unpredictable and serious threat to the species.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tiếp theo là nguy cơ dịch bệnh. Năm 2015, một đợt bùng phát bệnh nhiễm trùng huyết xuất huyết, do vi khuẩn Pasteurella multocida vốn thường vô hại gây ra, đã khiến hơn 75% số linh dương saiga trưởng thành trên toàn thế giới chết chỉ trong vòng ba tuần. Năm 2017, 60% quần thể linh dương saiga ở Mông Cổ — một phân loài không được tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới — đã chết do một loại vi-rút lây truyền từ gia súc sang. Những sự kiện được gọi là hiện tượng chết hàng loạt này là mối đe dọa nghiêm trọng và khó dự đoán đối với loài linh dương saiga.

Climate change poses a further threat. Although well adapted to cold winters and hot summers, saiga struggle to cope with temperature extremes and unpredictable fluctuations in climate. Experts believe that unusually warm weather may have triggered the 2015 mass mortality event. The steppe region has also become increasingly arid in recent years, and many of the smaller streams that the species normally depended on have dried up and vanished.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Biến đổi khí hậu là một mối đe dọa khác. Mặc dù đã thích nghi tốt với mùa đông lạnh giá và mùa hè nóng nực, linh dương saiga vẫn gặp khó khăn trong việc đối phó với nhiệt độ cực đoan và những biến động khí hậu khó lường. Các chuyên gia cho rằng thời tiết ấm bất thường có thể đã kích hoạt đợt chết hàng loạt vào năm 2015. Trong những năm gần đây, khu vực thảo nguyên cũng ngày càng trở nên khô hạn, và nhiều con suối nhỏ vốn là nguồn nước mà loài vật này thường phụ thuộc vào đã khô cạn và biến mất.

Recent efforts to save the saiga have been spearheaded by the Altyn Dala Conservation Initiative, a project led by the Association for the Conservation of Biodiversity of Kazakhstan, working in partnership with the Kazakh government’s Committee for Forestry and Wildlife, Frankfurt Zoological Society and Fauna and Flora, an international conservation charity. Its purpose is to protect and restore Kazakhstan’s steppe, semi-desert and desert ecosystems and the many species they support, including the critically endangered saiga. In 2022 the United Nations recognised the initiative as a World Restoration Flagship project, an accolade reserved for the ten best examples of large-scale ecosystem restoration around the globe.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Những nỗ lực gần đây nhằm cứu linh dương saiga được dẫn dắt bởi Sáng kiến Bảo tồn Altyn Dala, một dự án do Hiệp hội Bảo tồn Đa dạng Sinh học Kazakhstan đứng đầu, phối hợp với Ủy ban Lâm nghiệp và Động vật hoang dã thuộc chính phủ Kazakhstan, Hiệp hội Động vật học Frankfurt và Fauna and Flora, một tổ chức từ thiện quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên. Mục tiêu của sáng kiến này là bảo vệ và khôi phục các hệ sinh thái thảo nguyên, bán sa mạc và sa mạc của Kazakhstan, cùng nhiều loài sinh vật sinh sống trong các hệ sinh thái đó, trong đó có linh dương saiga đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp. Năm 2022, Liên Hợp Quốc công nhận sáng kiến này là một dự án Tiêu biểu Toàn cầu về Phục hồi Thiên nhiên (World Restoration Flagship), danh hiệu chỉ dành cho mười ví dụ xuất sắc nhất trên thế giới về phục hồi hệ sinh thái trên quy mô lớn.

So, how many saiga are there now? By 2000, the global saiga population had hit an all-time low of just 21,000 individuals. There was some recovery in the first decade of the new millennium but this was then crushed by devastating mass mortality events that saw the loss of hundreds of thousands of the species. But thanks to the intervention of the Altyn Dala Conservation Initiative, the most recent episodes in the ongoing story of the saiga have been relatively uplifting. Three years ago, the Ustyurt Plateau population in Kazakhstan experienced its largest mass birth of saiga calves in many years. An aerial census two years ago recorded an estimated 842,000 saiga across Kazakhstan as a whole, and according to an aerial survey earlier this year, the saiga population in Kazakhstan now exceeds 1.9 million. The world’s strangest-looking antelope remains critically endangered, but the direction of travel is positive.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Vậy hiện nay có bao nhiêu cá thể linh dương saiga? Đến năm 2000, quần thể linh dương saiga trên toàn thế giới đã chạm mức thấp kỷ lục, chỉ còn 21.000 cá thể. Trong thập kỷ đầu tiên của thiên niên kỷ mới, số lượng có phục hồi phần nào, nhưng sau đó lại bị xóa sạch phần lớn bởi những đợt chết hàng loạt tàn khốc, khiến hàng trăm nghìn cá thể biến mất. Tuy nhiên, nhờ sự can thiệp của Sáng kiến Bảo tồn Altyn Dala, những diễn biến gần đây trong câu chuyện kéo dài về sự tồn tại của linh dương saiga đã mang đến nhiều tín hiệu tích cực. Ba năm trước, quần thể linh dương saiga trên cao nguyên Ustyurt thuộc Kazakhstan đã trải qua đợt sinh sản tập trung lớn nhất trong nhiều năm. Một cuộc khảo sát bằng đường hàng không cách đây hai năm ghi nhận ước tính có 842.000 cá thể linh dương saiga trên toàn Kazakhstan. Theo một cuộc khảo sát trên không được tiến hành vào đầu năm nay, số lượng linh dương saiga tại Kazakhstan hiện đã vượt quá 1,9 triệu cá thể. Loài linh dương có ngoại hình kỳ lạ nhất thế giới này vẫn đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp, nhưng xu hướng hiện tại là tích cực.
Passage 2 · The problems of getting around the city of Dar es Salaam
Những khó khăn khi đi lại trong thành phố Dar es Salaam

Dar es Salaam in Tanzania is one of the fastest growing cities in Africa. Its population has increased eightfold since 1980 and swells by half a million people every year. United Nations projections anticipate it will become a megacity within seven years as its population passes 10 million, reaching 13.4 million by 2035. Daniel Hoornweg for the Global Cities Institute forecasts the city could be home to an incredible 73.7 million people by 2100.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dar es Salaam ở Tanzania là một trong những thành phố phát triển nhanh nhất châu Phi. Dân số thành phố đã tăng gấp tám lần kể từ năm 1980 và tăng thêm nửa triệu người mỗi năm. Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, thành phố này sẽ trở thành một siêu đô thị trong vòng bảy năm tới khi dân số vượt quá 10 triệu người, và đạt 13,4 triệu người vào năm 2035. Daniel Hoornweg thuộc Viện Các thành phố Toàn cầu dự đoán rằng đến năm 2100, thành phố này có thể trở thành nơi sinh sống của con số đáng kinh ngạc là 73,7 triệu người.

Today, four out of five of its people live in single-storey informal settlements on the spreading edges of the city, where the journey to and from the centre regularly takes over two hours. It can be longer if rain turns the dirt roads to mud.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Ngày nay, cứ năm người dân thì có bốn người sống trong những khu dân cư tự phát với các ngôi nhà một tầng nằm ở những vùng ven thành phố đang mở rộng. Từ những khu vực này, hành trình đi đến trung tâm và trở về thường mất hơn hai giờ. Thời gian di chuyển thậm chí còn lâu hơn nếu mưa khiến những con đường đất trở nên lầy lội.

Even in the middle of the day, traffic frequently slows to a stop without warning. It is not unusual for cars and minibuses to queue for 20 minutes at a key intersection. A single suburban rail line serves residents in a few areas to the south but is tiny in the context of the wider city. Outside the centre many rely on boda boda (motorbike taxis) to navigate the narrow side streets and potholed mud roads that make up much of the metropolis. Their safety record is scandalous.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Ngay cả vào giữa ban ngày, giao thông thường xuyên chậm lại rồi tắc nghẽn hoàn toàn mà không có dấu hiệu báo trước. Việc ô tô và xe buýt cỡ nhỏ phải xếp hàng chờ 20 phút tại một nút giao thông quan trọng là điều không hiếm gặp. Thành phố chỉ có một tuyến đường sắt ngoại ô phục vụ người dân ở một vài khu vực phía nam, nhưng tuyến đường này quá nhỏ bé nếu xét trên quy mô tổng thể của thành phố. Ở bên ngoài khu vực trung tâm, nhiều người dựa vào boda boda (xe ôm) để di chuyển qua những con phố nhánh chật hẹp và những con đường đất đầy ổ gà, vốn chiếm phần lớn diện tích đô thị. Mức độ an toàn của loại hình giao thông này đáng báo động.

Dar es Salaam’s reliance on four arterial roads into the city is a legacy of the colonial government that planned the city at the start of the 20th century to cater for a population of 35,000. Most of the current growth is made up of young people arriving from the countryside to find work, and as the population has exploded, Dar es Salaam has grown around those four highways. Nearly all the expansion is happening on the periphery, and nearly all takes place informally without any agreed strategy.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Việc Dar es Salaam phụ thuộc vào bốn tuyến đường huyết mạch dẫn vào thành phố là di sản từ thời chính quyền thực dân. Vào đầu thế kỷ 20, chính quyền này đã quy hoạch thành phố để phục vụ dân số chỉ khoảng 35.000 người. Phần lớn mức tăng dân số hiện nay đến từ những người trẻ tuổi từ nông thôn đến thành phố để tìm việc làm. Khi dân số bùng nổ, Dar es Salaam cũng mở rộng xung quanh bốn tuyến đường cao tốc đó. Hầu hết quá trình mở rộng diễn ra ở vùng ven, và gần như toàn bộ sự phát triển này diễn ra một cách tự phát, không có chiến lược quy hoạch thống nhất.

But Dar es Salaam is pinning its hopes on a solution that could offer a different model for Africa’s megacities, giving them an alternative to a future controlled by the private car. Unlike many cities on the continent, Dar es Salaam isn’t trying to build a metro. It has chosen a less exciting but cheaper and more achievable method: the bus.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, Dar es Salaam đang đặt kỳ vọng vào một giải pháp có thể tạo ra mô hình phát triển khác cho các siêu đô thị ở châu Phi, mang đến cho họ một lựa chọn thay thế cho tương lai phụ thuộc vào ô tô cá nhân. Không giống như nhiều thành phố khác trên lục địa này, Dar es Salaam không tìm cách xây dựng hệ thống tàu điện ngầm. Thay vào đó, thành phố lựa chọn một phương án ít hấp dẫn hơn nhưng rẻ hơn và khả thi hơn: xe buýt.

The DART bus rapid transit (BRT) system runs on bus lanes separated from other traffic, mostly in the middle of the road to reduce stoppages. Ticket purchase and control takes place at stations prior to boarding and the buses are step-free, which means the entire route is accessible to people using wheelchairs or who are travelling with baby buggies.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Hệ thống xe buýt nhanh DART (BRT) hoạt động trên những làn đường dành riêng cho xe buýt, được tách biệt khỏi các phương tiện giao thông khác và chủ yếu nằm ở giữa đường nhằm giảm tình trạng dừng chờ. Việc mua vé và kiểm soát vé được thực hiện tại các nhà ga trước khi hành khách lên xe. Xe buýt được thiết kế không có bậc lên xuống, nghĩa là người sử dụng xe lăn hoặc người đẩy xe nôi cho trẻ nhỏ đều có thể tiếp cận và sử dụng toàn bộ tuyến đường.

‘The new buses are much, much better,’ says Paulas George, a young IT worker. He takes the bus every day and it has cut his journey time by two-thirds. He says it is not perfect, though, complaining that drivers often refuse to turn on the air conditioning to save fuel.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
“Những chiếc xe buýt mới tốt hơn rất, rất nhiều”, Paulas George, một nhân viên công nghệ thông tin trẻ tuổi, cho biết. Anh đi xe buýt mỗi ngày và phương tiện này đã giúp giảm hai phần ba thời gian di chuyển của anh. Tuy nhiên, anh cho rằng hệ thống vẫn chưa hoàn hảo, đồng thời phàn nàn rằng các tài xế thường từ chối bật điều hòa để tiết kiệm nhiên liệu.

That is not the only problem. A shortage of buses after a serious flood at the main depot during the rainy season means the system is carrying 200,000 people a day – half the expected capacity. Smartcards can’t be used as the mechanical readers aren’t working either, forcing passengers to buy individual paper tickets for every journey. Each is printed with a scannable QR code, but there are no scanners. Staff stand by the gates and tear tickets as people enter. As a result, queues are considerable at peak times.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đó không phải là vấn đề duy nhất. Tình trạng thiếu xe buýt sau một trận lũ nghiêm trọng tại bến xe chính trong mùa mưa khiến hệ thống chỉ phục vụ 200.000 lượt hành khách mỗi ngày, bằng một nửa công suất dự kiến. Thẻ thông minh cũng không thể sử dụng vì các thiết bị đọc thẻ cơ học không hoạt động. Điều này buộc hành khách phải mua vé giấy riêng cho mỗi chuyến đi. Trên mỗi vé đều có mã QR có thể quét được, nhưng hệ thống lại không có máy quét. Nhân viên đứng bên các cổng và xé vé khi hành khách đi vào. Vì vậy, vào giờ cao điểm, các hàng người xếp hàng chờ đợi rất dài.

Morogoro Road to the north-west of the city was phase I of the BRT project. Phases II and III will install bus lanes along Nyerere Road to the south-west and Kilwa Road to the south. Construction on both routes is due to start imminently. Phase IV, towards Bagamoyo in the north, is in the preliminary design stage. ‘Much of the city will have access to a world-class transport system within the space of a few years,’ says Chris Kost, the Africa director of ITDP (the Institute for Transportation and Development Policy). All phases are being planned to high standards and, once complete, a third of city residents will be within a short walk of the BRT network.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đường Morogoro ở phía tây bắc thành phố là giai đoạn I của dự án BRT. Trong giai đoạn II và III, các làn đường dành riêng cho xe buýt sẽ được xây dựng dọc theo đường Nyerere ở phía tây nam và đường Kilwa ở phía nam. Công trình trên cả hai tuyến đường dự kiến sẽ sớm được khởi công. Giai đoạn IV, hướng về Bagamoyo ở phía bắc, hiện đang ở bước thiết kế sơ bộ. Chris Kost, giám đốc khu vực châu Phi của ITDP (Viện Chính sách Giao thông và Phát triển), cho biết: “Chỉ trong vài năm nữa, phần lớn thành phố sẽ được tiếp cận với một hệ thống giao thông đẳng cấp thế giới”. Tất cả các giai đoạn đều được quy hoạch theo những tiêu chuẩn cao. Khi dự án hoàn thành, một phần ba cư dân thành phố sẽ có thể đi bộ một quãng ngắn để tiếp cận mạng lưới BRT.

The ITDP regrets Africa’s obsession with metros. ‘With a metro, an international firm will often just parachute in its own system,’ says Kost. ‘Bus rapid transit allows existing stakeholders to get involved. That’s what we did in Dar es Salaam and what we’re planning in Nairobi, where the bus bodies will be built in the city and local operators will look after tickets, fare collection and IT … Bus rapid transit has been transformational for Dar es Salaam. For millions of people in African cities, this is their best hope of ever being connected.’

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
ITDP lấy làm tiếc trước việc châu Phi quá chú trọng đến hệ thống tàu điện ngầm. Kost cho biết: “Đối với một dự án tàu điện ngầm, một công ty quốc tế thường chỉ đơn giản đưa toàn bộ hệ thống của mình từ nơi khác đến và triển khai tại địa phương. Hệ thống xe buýt nhanh cho phép các bên liên quan hiện có tham gia vào dự án. Đó chính là điều chúng tôi đã thực hiện ở Dar es Salaam và cũng là kế hoạch của chúng tôi tại Nairobi, nơi thân xe buýt sẽ được sản xuất ngay trong thành phố, còn các đơn vị vận hành địa phương sẽ phụ trách vé, thu tiền vé và công nghệ thông tin... Hệ thống xe buýt nhanh đã tạo ra những thay đổi mang tính bước ngoặt cho Dar es Salaam. Đối với hàng triệu người dân tại các thành phố châu Phi, đây là hy vọng tốt nhất để họ có thể được kết nối với mạng lưới giao thông.”
Passage 3 · Rethinking the Past
Nhìn lại quá khứ theo cách mới

It is by now a truism that the story of human evolution is being rethought. Discoveries have come thick and fast over the last decade or so, and these have forced us to rethink many crucial points, such as how old our species is – about 300,000 years old as opposed to 200,000 – and what extinct hominins, such as our cousins the Neanderthals, were really like. But because there are so many species and eras involved, it’s hard to discern the common threads linking them.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đến nay, câu chuyện về quá trình tiến hóa của loài người đang được nhìn nhận lại đã trở thành một điều hiển nhiên. Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, các phát hiện mới liên tục xuất hiện với tốc độ nhanh chóng, buộc chúng ta phải xem xét lại nhiều vấn đề quan trọng. Chẳng hạn, loài người chúng ta thực sự tồn tại được bao lâu — khoảng 300.000 năm chứ không phải 200.000 năm — và những loài người cổ đã tuyệt chủng, chẳng hạn như họ hàng của chúng ta là người Neanderthal, thực sự có đặc điểm như thế nào. Tuy nhiên, vì có quá nhiều loài và thời kỳ khác nhau được đề cập, nên rất khó nhận ra những điểm chung xuyên suốt và kết nối chúng với nhau.

However, I do think it’s possible to draw out some overall messages from the blizzard of archaeological finds in recent years. Two things stand out to me. One is the growing evidence that many supposedly ‘advanced’ behaviours, such as architecture and art, can be traced much further back in time than we thought, often to hominin species that existed before modern humans. And the other is that we have badly misunderstood gender roles in prehistoric societies, imposing patriarchal values onto cultures that had very different ideas about how women should behave.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, tôi cho rằng chúng ta vẫn có thể rút ra một số thông điệp tổng quát từ hàng loạt phát hiện khảo cổ học được công bố trong những năm gần đây. Theo tôi, có hai điểm nổi bật. Thứ nhất, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy nhiều hành vi vốn được cho là “tiên tiến”, chẳng hạn như kiến trúc và nghệ thuật, đã xuất hiện từ lâu hơn nhiều so với những gì chúng ta từng nghĩ, thường là ở các loài người cổ tồn tại trước con người hiện đại. Thứ hai, chúng ta đã hiểu sai nghiêm trọng về vai trò giới trong các xã hội tiền sử, khi áp đặt những giá trị gia trưởng lên các nền văn hóa vốn có quan niệm rất khác về cách phụ nữ nên hành xử.

Let’s start with architecture. At Kalambo Falls in Zambia, researchers found buried logs that had been shaped with stone tools so that they interlocked. They seem to have once been part of a larger structure, perhaps a building. This would be unsurprising if they weren’t 476,000 years old. That’s almost 200,000 years before our species, Homo sapiens, evolved. Extinct hominins also managed to settle in extreme places. For instance, we now know that extinct hominins such as the Denisovans lived on the frozen heights of high-altitude regions 200,000 years ago – upending the old notion that such environments were only settled by modern humans around 3,600 years ago.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Hãy bắt đầu với kiến trúc. Tại thác Kalambo ở Zambia, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những khúc gỗ bị chôn vùi, được tạo hình bằng công cụ đá để có thể khớp và đan cài vào nhau. Có vẻ như trước đây chúng từng là một phần của một cấu trúc lớn hơn, có thể là một công trình xây dựng. Phát hiện này sẽ không có gì đáng ngạc nhiên nếu những khúc gỗ đó không có niên đại lên tới 476.000 năm. Điều đó có nghĩa là chúng xuất hiện sớm hơn gần 200.000 năm so với thời điểm loài chúng ta, Homo sapiens (người tinh khôn), tiến hóa. Các loài người cổ đã tuyệt chủng cũng có thể sinh sống tại những địa điểm có điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Chẳng hạn, hiện nay chúng ta biết rằng những loài người cổ đã tuyệt chủng như người Denisovan từng sinh sống ở những vùng núi cao phủ băng tuyết cách đây 200.000 năm. Phát hiện này đã đảo ngược quan niệm trước đây rằng con người hiện đại chỉ bắt đầu định cư tại những môi trường như vậy vào khoảng 3.600 năm trước.

Art also seems to have been invented by older hominins. We have had evidence for a long time now that Neanderthals painted on cave walls. Even earlier species, such as Homo erectus, may also have made art, for example by engraving patterns on shells. By far the most contentious claim in this area is that Homo naledi made art. H. naledi lived around 250,000 years ago, making it a contemporary of our species. However, it had quite a small brain, typical of older hominins – and was therefore, according to palaeoanthropological dogma, incapable of complex behaviours. Nevertheless, in the Rising Star cave system in South Africa where the H. naledi remains were found, researchers have found what seem to be etchings – resembling rudimentary artwork – on the cave walls, though these have yet to be firmly dated.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nghệ thuật dường như cũng đã được sáng tạo bởi các loài người cổ xuất hiện từ trước. Từ lâu, chúng ta đã có bằng chứng cho thấy người Neanderthal từng vẽ tranh trên vách hang động. Những loài xuất hiện sớm hơn nữa, chẳng hạn như Homo erectus (người đứng thẳng), cũng có thể đã tạo ra nghệ thuật, ví dụ bằng cách khắc hoa văn lên vỏ sò. Tuy nhiên, tuyên bố gây tranh cãi nhất trong lĩnh vực này là Homo naledi cũng từng sáng tạo nghệ thuật. H. naledi sống cách đây khoảng 250.000 năm, nghĩa là tồn tại cùng thời với loài người chúng ta. Tuy nhiên, loài này có bộ não khá nhỏ, một đặc điểm điển hình của các loài người cổ hơn. Vì vậy, theo quan điểm được chấp nhận lâu nay trong ngành cổ nhân học, chúng không có khả năng thực hiện những hành vi phức tạp. Dẫu vậy, tại hệ thống hang động Rising Star ở Nam Phi, nơi tìm thấy di cốt của H. naledi, các nhà nghiên cứu đã phát hiện những dấu vết dường như là hình khắc trên vách hang, có nét giống các tác phẩm nghệ thuật sơ khai, mặc dù cho đến nay niên đại của chúng vẫn chưa được xác định chắc chắn.

To say these claims about H. naledi are controversial is to understate the situation. Many experts say the evidence presented so far is completely inadequate to support them. The dispute has only been heightened by the way the results were released, in a non-traditional journal that publishes peer reviews publicly alongside the paper. My views on the H. naledi controversy are complicated. I do think more evidence is needed: in particular with regard to the dating of the etchings. At the same time, I think the species’ small brains are a distraction. Palaeoanthropologists got fixated on brain size because it was what they could see: if what you have is skeletons, then all you know about brains are their shapes and sizes. But other properties, such as the brain’s internal wiring, are surely equally important and may explain how a species like H. naledi might have been capable of complex behaviours, despite their small brains.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Nói rằng những tuyên bố về H. naledi gây tranh cãi vẫn chưa thể hiện hết mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Nhiều chuyên gia cho rằng những bằng chứng được đưa ra cho đến nay hoàn toàn không đủ để chứng minh các tuyên bố đó. Tranh cãi càng trở nên gay gắt hơn do cách công bố kết quả nghiên cứu: chúng được đăng trên một tạp chí không theo hình thức truyền thống, nơi các bài đánh giá phản biện cũng được công khai cùng với bài nghiên cứu. Quan điểm của tôi về cuộc tranh cãi liên quan đến H. naledi khá phức tạp. Tôi thực sự cho rằng cần có thêm bằng chứng, đặc biệt là bằng chứng xác định niên đại của những hình khắc. Đồng thời, tôi nghĩ rằng kích thước bộ não nhỏ của loài này đang khiến mọi người bị phân tâm khỏi vấn đề chính. Các nhà cổ nhân học đã quá tập trung vào kích thước não vì đó là thứ họ có thể quan sát được: nếu những gì bạn có chỉ là bộ xương, thì tất cả những gì bạn có thể biết về bộ não chỉ là hình dạng và kích thước của nó. Tuy nhiên, những đặc điểm khác, chẳng hạn như cách các kết nối thần kinh được tổ chức bên trong não, chắc chắn cũng quan trọng không kém và có thể giải thích vì sao một loài như H. naledi vẫn có khả năng thực hiện những hành vi phức tạp mặc dù sở hữu bộ não nhỏ.

In a sense, we shouldn’t be surprised that so many of these behaviours had their origins in older, extinct hominins. Evolution usually works by incremental steps and so does technology. The first birds weren’t great at flying, and the first mobile phones weren’t great at, well, anything really. The idea that there was a sudden explosion of intelligence and creativity at some point in our evolution isn’t inherently ridiculous: sometimes a system hits a tipping point and undergoes runaway change. But there was never that much evidence that human evolution worked this way. Instead, it seems the Neanderthals and many others all walked so we could run.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Theo một nghĩa nào đó, chúng ta không nên ngạc nhiên khi nhiều hành vi như vậy bắt nguồn từ những loài người cổ đã tuyệt chủng. Quá trình tiến hóa thường diễn ra qua từng bước nhỏ, và công nghệ cũng vậy. Những loài chim đầu tiên chưa giỏi bay, còn những chiếc điện thoại di động đầu tiên thì gần như chẳng giỏi làm được điều gì cả. Ý tưởng cho rằng trí thông minh và khả năng sáng tạo đột nhiên bùng nổ vào một thời điểm nào đó trong quá trình tiến hóa của chúng ta không phải là hoàn toàn vô lý: đôi khi, một hệ thống đạt đến điểm tới hạn và sau đó thay đổi nhanh chóng, vượt ngoài tầm kiểm soát. Tuy nhiên, chưa bao giờ có nhiều bằng chứng cho thấy quá trình tiến hóa của loài người diễn ra theo cách này. Thay vào đó, có vẻ như người Neanderthal và nhiều loài khác đã “đi bộ” trước để chúng ta có thể “chạy”. (Ý nói những loài người cổ đã tạo nền tảng cho sự phát triển và tiến hóa của con người hiện đại.)

One way or another, the H. naledi story is going to be an example of letting our preconceptions get in the way of the evidence. The same is true for our ideas about gender in prehistory. Archaeology was invented by individuals with now unfashionably patriarchal views about gender, and those notions fed into their research. Today’s researchers are trying to unpick this stuff, and there have been some significant steps in recent years.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dù thế nào đi nữa, câu chuyện về H. naledi cũng sẽ trở thành một ví dụ cho thấy những định kiến có sẵn của chúng ta có thể cản trở việc đánh giá bằng chứng một cách khách quan. Điều tương tự cũng đúng với những quan niệm của chúng ta về vai trò giới trong thời tiền sử. Ngành khảo cổ học được hình thành bởi những người có quan điểm gia trưởng về giới, vốn ngày nay đã trở nên lỗi thời, và những quan niệm đó đã ảnh hưởng đến các nghiên cứu của họ. Các nhà nghiên cứu hiện nay đang cố gắng tháo gỡ và xem xét lại những định kiến này, và trong những năm gần đây đã có một số bước tiến đáng kể.

Perhaps the most dramatic was the demolition of ‘Man the Hunter’. This was the idea, promoted for decades, that in most prehistoric societies the men went out to hunt and the women looked after the home. However, a meta-analysis published in June 2023 compiled data on several dozen foraging societies and found women hunted in 80 per cent of them. In line with this, it emerged that an ancient spear-throwing tool called an atlatl enables women to launch projectiles at the same speed as men. We have also seen growing evidence of women occupying positions of authority in ancient societies. The Viking queen Thyra may have helped unify Denmark in the 900s. Going further back, an Iberian leader from around 4000 years ago turned out to be female, not male as many had assumed, when proteins in her teeth were analysed.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Có lẽ bước tiến gây ấn tượng mạnh nhất là việc bác bỏ quan niệm “Đàn ông là thợ săn”. Quan niệm này được phổ biến trong nhiều thập kỷ, cho rằng trong phần lớn các xã hội tiền sử, đàn ông ra ngoài săn bắt còn phụ nữ ở nhà chăm lo gia đình. Tuy nhiên, một phân tích tổng hợp được công bố vào tháng 6 năm 2023 đã tập hợp dữ liệu từ vài chục xã hội sống bằng hình thức săn bắt và hái lượm, qua đó phát hiện rằng phụ nữ tham gia săn bắt ở 80% số xã hội này. Phù hợp với kết quả đó, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng một công cụ cổ dùng để phóng lao, được gọi là atlatl, cho phép phụ nữ phóng vật thể với tốc độ tương đương nam giới. Chúng ta cũng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy phụ nữ từng nắm giữ những vị trí quyền lực trong các xã hội cổ đại. Nữ hoàng Viking Thyra có thể đã góp phần thống nhất Đan Mạch vào thế kỷ thứ 10. Quay ngược thời gian xa hơn nữa, một thủ lĩnh ở bán đảo Iberia sống cách đây khoảng 4.000 năm được xác định là nữ, chứ không phải nam như nhiều người từng cho rằng, sau khi các nhà nghiên cứu phân tích protein trong răng của người này.

It seems that the more we find out about past societies, the more our preconceptions about the ways society ‘has to be’ turn out to be wrong. Inequality, authoritarianism and patriarchy aren’t inevitable. They’re choices, and prehistory shows us that we can choose differently.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Có vẻ như chúng ta càng tìm hiểu nhiều về các xã hội trong quá khứ, thì càng nhận ra rằng những định kiến về cách xã hội “buộc phải vận hành” thường là sai lầm. Bất bình đẳng, chủ nghĩa độc đoán và chế độ gia trưởng không phải là những điều tất yếu không thể tránh khỏi. Đó là những lựa chọn, và thời tiền sử cho thấy chúng ta hoàn toàn có thể lựa chọn một con đường khác.

Test 4

Passage 1 · The problems and benefits created by the spread of the water hyacinth in Kenya
Những vấn đề và lợi ích do sự lan rộng của bèo tây ở Kenya

Water hyacinth (Eichhornia crassipes), an aquatic plant native to South America, first appeared in countries in Africa in the early 1900s. Scientists there called it the ‘world’s worst aquatic weed’, after it spread from the southernmost tip of Africa in the early 1900s and started obstructing major dams and rivers.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Bèo lục bình (Eichhornia crassipes), một loài thực vật thủy sinh có nguồn gốc từ Nam Mỹ, lần đầu tiên xuất hiện tại các quốc gia châu Phi vào đầu những năm 1900. Các nhà khoa học ở đây gọi nó là “loài cỏ dại thủy sinh tồi tệ nhất thế giới”, sau khi nó lan rộng từ vùng cực nam của châu Phi vào đầu thế kỷ XX và bắt đầu cản trở hoạt động của các con đập lớn cũng như các dòng sông quan trọng.

In east Africa the plant arrived with Belgian colonists in Rwanda, who liked the look of its glossy leaves and delicate purple flowers floating in their ponds. But by the 1980s, it had ‘escaped’ out of the country via the Kagera river and made its way downstream to Lake Victoria. There, with no natural predators and perfect temperature conditions, the plant began spreading in the open water, blocking fishing routes and providing a new habitat for disease-carrying mosquitoes.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tại Đông Phi, loài cây này được những người thực dân Bỉ đưa đến Rwanda. Họ yêu thích vẻ ngoài của những chiếc lá bóng mượt và những bông hoa màu tím mỏng manh nổi trên mặt ao. Tuy nhiên, đến những năm 1980, bèo lục bình đã “thoát” khỏi quốc gia này thông qua sông Kagera và trôi xuôi dòng đến hồ Victoria. Tại đây, do không có loài thiên địch nào trong tự nhiên và nhiệt độ môi trường vô cùng thuận lợi, bèo bắt đầu lan rộng trên vùng nước thoáng, cản trở các tuyến đường đánh cá và tạo ra môi trường sống mới cho muỗi truyền bệnh.

For the women who smoke fish from the lake to sell it has meant declining income, as the boats that once brought the fish to shore by the hundreds struggle to navigate through the mass of plants. But water hyacinth isn’t their only headache. In order to smoke the fish that they buy, they must gather huge quantities of firewood, sometimes walking as far as 10km each way to collect enough to complete their work. And each day as they cook, they breathe in the thick, grey smoke. About three out of four families in Kenya depend on wood or charcoal to cook their daily meals, and the rate is even higher in rural areas, Kenya’s latest demographic and health survey shows. Using solid fuels like these for cooking increases indoor pollution. The World Health Organization estimates that about 14,300 Kenyans die annually as a result of indoor air pollution – most of which is caused by cooking and heating sources.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Đối với những người phụ nữ hun khói cá từ hồ để bán, tình trạng này đồng nghĩa với thu nhập giảm sút, bởi những chiếc thuyền từng chở hàng trăm con cá vào bờ giờ đây gặp khó khăn khi di chuyển xuyên qua những đám bèo dày đặc. Tuy nhiên, bèo lục bình không phải là vấn đề duy nhất khiến họ đau đầu. Để hun khói số cá mua về, họ phải thu gom một lượng củi khổng lồ, đôi khi phải đi bộ xa tới 10 km mỗi chiều mới có thể kiếm đủ củi để hoàn thành công việc. Và mỗi ngày, trong lúc nấu nướng, họ đều hít phải làn khói dày đặc màu xám. Theo cuộc khảo sát nhân khẩu học và sức khỏe mới nhất của Kenya, khoảng ba trong số bốn gia đình ở nước này phụ thuộc vào củi hoặc than để nấu các bữa ăn hằng ngày, và tỷ lệ này còn cao hơn ở các vùng nông thôn. Việc sử dụng những loại nhiên liệu rắn như vậy để nấu ăn làm gia tăng tình trạng ô nhiễm không khí trong nhà. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính rằng mỗi năm có khoảng 14.300 người Kenya tử vong do ô nhiễm không khí trong nhà, phần lớn bắt nguồn từ các nguồn nhiên liệu dùng để nấu nướng và sưởi ấm.

Some years ago, on the shores of Lake Victoria, huge piles of water hyacinth that villagers had taken out of the water in an attempt to clear it were a common sight. But buried in those decaying waxy leaves was a renewable energy gold mine. It turns out the floating plant isn’t just good at spreading – its foliage also contains a high ratio of carbon to nitrogen. It’s a magic combination that has captivated researchers’ imaginations since as early as the 1980s when, across the world, they began to explore its potential as a biofuel. Just about 4kg of the dried plant would be enough to cater for a large family’s daily energy needs, early research predicted.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Vài năm trước, trên bờ hồ Victoria, người ta thường xuyên bắt gặp những đống bèo lục bình khổng lồ do dân làng vớt lên khỏi mặt nước nhằm làm sạch hồ. Tuy nhiên, ẩn bên trong những chiếc lá sáp đang phân hủy ấy lại là một nguồn tài nguyên quý giá để sản xuất năng lượng tái tạo. Hóa ra, loài thực vật nổi này không chỉ có khả năng sinh sôi và lan rộng nhanh chóng mà phần lá của nó còn chứa tỷ lệ carbon so với nitơ rất cao. Sự kết hợp đặc biệt này đã thu hút sự chú ý và khơi gợi trí tưởng tượng của các nhà nghiên cứu từ đầu những năm 1980, khi các nhà khoa học trên khắp thế giới bắt đầu tìm hiểu tiềm năng sử dụng bèo lục bình làm nhiên liệu sinh học. Theo những nghiên cứu ban đầu, chỉ cần khoảng 4 kg bèo khô là đủ đáp ứng nhu cầu năng lượng hằng ngày của một gia đình đông người.

In 2014, Nigerian academics announced they had got better yields of biofuel gas when they mixed the plant with chicken manure. A few years later, Kenyan scientists confirmed what their Nigerian peers and others had already found: manure worked to improve the process of converting the weed into gas.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Năm 2014, các học giả Nigeria thông báo rằng họ đã thu được lượng khí nhiên liệu sinh học lớn hơn khi trộn bèo lục bình với phân gà. Vài năm sau, các nhà khoa học Kenya xác nhận kết quả mà những đồng nghiệp Nigeria và các nhà nghiên cứu khác đã phát hiện trước đó: phân động vật giúp cải thiện quá trình chuyển đổi loài thực vật này thành khí đốt.

In 2018, the technology came to a village on the shore of Lake Victoria, called Dunga. The project promised a two-for-one solution to the dual menaces of the water hyacinth and dependence on firewood. The community received a pair of donated biogas digesters – machines that would transform a mix of water hyacinth and cow dung into biogas for cooking.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Năm 2018, công nghệ này được đưa đến Dunga, một ngôi làng nằm bên bờ hồ Victoria. Dự án hứa hẹn mang đến một giải pháp giải quyết đồng thời hai vấn đề nghiêm trọng: bèo lục bình phát triển tràn lan và sự phụ thuộc vào củi đốt. Cộng đồng địa phương được tặng hai thiết bị phân hủy sinh học để sản xuất khí sinh học. Đây là những cỗ máy có khả năng chuyển đổi hỗn hợp bèo lục bình và phân bò thành khí sinh học dùng để nấu ăn.

The digesters work a bit like a stomach. The mixture goes in one end – think of it as a mouth – and over the next 20 to 30 days, it goes through a fermentation process and breaks down, giving off gas that comes out the other end. From there, the clean-burning gas is passed through pipes to the point of use, just like traditional domestic gas. In Dunga, the machines produce enough gas to serve about 60% of the village’s population. It is used in domestic stoves and for other household tasks such as purifying water and incubating chicks.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Các thiết bị phân hủy này hoạt động hơi giống như dạ dày. Hỗn hợp nguyên liệu được đưa vào một đầu của thiết bị — có thể hình dung đầu này giống như miệng — rồi trong 20 đến 30 ngày tiếp theo, hỗn hợp trải qua quá trình lên men và phân hủy, giải phóng khí thoát ra ở đầu bên kia. Sau đó, loại khí cháy sạch này được dẫn qua các đường ống đến nơi sử dụng, tương tự như khí đốt dùng trong gia đình thông thường. Tại Dunga, các thiết bị tạo ra đủ khí để phục vụ khoảng 60% dân số trong làng. Lượng khí này được sử dụng cho các bếp nấu ăn trong gia đình và những công việc khác như lọc nước, khử khuẩn nước và ấp trứng gà.

The project is testing whether biogas can provide an effective alternative to firewood and charcoal in rural Kenyan communities. Results indicate that the programme seems to be working. The women who smoke the lake fish are already getting sick less often. Besides, they don’t have to devote a lot of time every day to gathering firewood, which is a great relief. As a result, they’re able to make more money for their families from other enterprises.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dự án đang kiểm nghiệm xem liệu khí sinh học có thể trở thành một giải pháp thay thế hiệu quả cho củi và than ở các cộng đồng nông thôn Kenya hay không. Kết quả cho thấy chương trình dường như đang phát huy hiệu quả. Những người phụ nữ hun khói cá đánh bắt từ hồ đã ít bị ốm hơn. Bên cạnh đó, họ không còn phải dành quá nhiều thời gian mỗi ngày để thu gom củi, điều này giúp họ giảm bớt gánh nặng đáng kể. Nhờ vậy, họ có thể kiếm thêm thu nhập cho gia đình từ những hoạt động kinh doanh khác.

Kanyiva Muindi is an epidemiologist and air pollution research fellow at the African Population and Health Research Centre in Nairobi. She says families who switch to the smokeless cooking method could expect fewer respiratory diseases. Women, young girls and children are particularly vulnerable because they are the ones who cook in the kitchen or outside over fires.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Kanyiva Muindi là một nhà dịch tễ học và nghiên cứu viên về ô nhiễm không khí tại Trung tâm Nghiên cứu Dân số và Sức khỏe châu Phi ở Nairobi. Bà cho biết những gia đình chuyển sang phương pháp nấu ăn không tạo khói có thể kỳ vọng số ca mắc bệnh đường hô hấp sẽ giảm xuống. Phụ nữ, các bé gái và trẻ em đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm, vì họ thường là những người nấu nướng trong bếp hoặc ngoài trời trên những bếp lửa.

How much better the biogas stoves will be for the community’s health still needs more research, says Dominic Kahumbu Wanjihi, Biogas International’s chief executive. But unless the price of the machines drops, it’s pretty clear that most communities will never be able to afford any, since they sell for about $750.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dominic Kahumbu Wanjihi, giám đốc điều hành của công ty Biogas International, cho biết cần có thêm nghiên cứu để xác định chính xác mức độ cải thiện sức khỏe cộng đồng mà bếp khí sinh học có thể mang lại. Tuy nhiên, nếu giá các thiết bị này không giảm, thì rõ ràng phần lớn cộng đồng sẽ không bao giờ có đủ khả năng chi trả để mua chúng, bởi mỗi thiết bị hiện có giá khoảng 750 USD.

Kanyiva says affordability is a challenge worth addressing, given the huge health and environmental dangers posed by ‘dirty’ fuels such as wood, charcoal and kerosene. If biogas could become affordable on a large scale, she says it ‘would be life-changing for millions on the African continent and beyond’.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Kanyiva cho rằng khả năng chi trả là một vấn đề đáng được giải quyết, xét đến những mối nguy hiểm to lớn đối với sức khỏe và môi trường do các loại nhiên liệu “bẩn” như củi, than và dầu hỏa gây ra. Bà nói rằng nếu khí sinh học có thể trở nên phổ biến với mức giá phải chăng, thì điều đó “sẽ làm thay đổi cuộc sống của hàng triệu người trên khắp châu Phi và cả những khu vực bên ngoài lục địa này”.
Passage 2 · How could multilingualism benefit India’s poorest schoolchildren?
Việc sử dụng nhiều ngôn ngữ có thể giúp ích gì cho những học sinh nghèo nhất ở Ấn Độ?

The crowded and bustling streets of Delhi teem with life. Stop to listen and, above the din of rickshaws and buses, you’ll hear a multitude of languages, as more than 20 million people go about their daily lives. Many were born and raised here, and many millions more have recently made Delhi their home, having moved from surrounding neighbourhoods, cities and states or across the country, often in the hope of gaining better jobs and a better life. Some arrive speaking fluent Hindi, the dominant language in Delhi (and the official language of government), but many arrive speaking any number of India’s 22 officially recognised languages, let alone the hundreds of regional languages in a country of more than 1.3 billion people.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Những con phố đông đúc và nhộn nhịp của Delhi tràn đầy sức sống. Hãy dừng lại để lắng nghe, và phía trên tiếng ồn ào của những chiếc xe kéo và xe buýt, bạn sẽ nghe thấy vô số ngôn ngữ khác nhau khi hơn 20 triệu người đang sinh hoạt thường ngày. Nhiều người sinh ra và lớn lên tại đây, trong khi hàng triệu người khác mới chuyển đến Delhi sinh sống trong thời gian gần đây. Họ đến từ các khu dân cư, thành phố và bang lân cận hoặc từ những vùng khác trên khắp đất nước, thường với hy vọng tìm được công việc tốt hơn và có một cuộc sống tốt đẹp hơn. Một số người đến đây có thể nói tiếng Hindi lưu loát, ngôn ngữ phổ biến nhất ở Delhi và cũng là ngôn ngữ chính thức được chính quyền sử dụng. Tuy nhiên, nhiều người khác lại nói một trong 22 ngôn ngữ được Ấn Độ chính thức công nhận, chưa kể đến hàng trăm ngôn ngữ địa phương tại quốc gia có dân số hơn 1,3 tỷ người này.

A team of researchers led by Professor Ianthi Tsimpli of Cambridge University is currently working on a project collecting data on 1,000 primary-age children in Delhi and the cities of Hyderabad and Bihar. The overriding aim of the four-year project, called ‘Multilingualism and Multiliteracy’, is to find out why in a country where multilingualism is so common (more than 255 million people in India speak at least two languages, and nearly 90 million speak three or more languages), the many benefits of speaking more than one language, observed in schools in Europe for instance, do not apply to many of India’s schoolchildren.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Một nhóm nghiên cứu do Giáo sư Ianthi Tsimpli thuộc Đại học Cambridge dẫn đầu hiện đang thực hiện một dự án thu thập dữ liệu về 1.000 trẻ em trong độ tuổi tiểu học tại Delhi và các thành phố Hyderabad và Bihar. Mục tiêu chính của dự án kéo dài bốn năm này, có tên là “Chủ nghĩa đa ngữ và khả năng đọc viết đa ngôn ngữ”, là tìm hiểu lý do tại sao ở một quốc gia mà việc sử dụng nhiều ngôn ngữ rất phổ biến — hơn 255 triệu người ở Ấn Độ nói ít nhất hai ngôn ngữ và gần 90 triệu người nói từ ba ngôn ngữ trở lên — những lợi ích to lớn của việc biết nhiều hơn một ngôn ngữ, chẳng hạn như những lợi ích được quan sát thấy tại các trường học ở châu Âu, lại không xuất hiện ở nhiều học sinh Ấn Độ.

‘Each year across India, 600,000 children are tested, and year after year over 50% of children in Standard 5 [ten-year-olds] cannot read a Standard 2 [seven-year-olds] task fluently, and just under 50% of them cannot solve a Standard 2 subtraction task,’ says Tsimpli. She explains that low educational achievement can lead to many of these students dropping out of school – a problem disproportionately affecting female students.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tsimpli cho biết: “Mỗi năm, 600.000 trẻ em trên khắp Ấn Độ được kiểm tra, và năm nào cũng vậy, hơn 50% học sinh lớp 5 (10 tuổi) không thể đọc trôi chảy một bài đọc dành cho học sinh lớp 2 (7 tuổi), trong khi gần 50% các em không thể giải một bài toán trừ dành cho học sinh lớp 2.” Bà giải thích rằng thành tích học tập thấp có thể khiến nhiều học sinh trong số này bỏ học — một vấn đề ảnh hưởng không cân xứng đến học sinh nữ.

Tsimpli and her colleagues are investigating whether these low learning outcomes could be caused by an Indian school system where the language that children are taught in often differs from the language used at home. The research project, which focuses on 8 to 11-year-old schoolchildren in rural and urban areas, collects data on whether the schoolchildren live in slum* or non-slum areas. Many of the children have moved from remote, rural areas to urban areas. They are so poor they have to live in slums and, as a result of migration, they may speak languages that are different from the regional language.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tsimpli và các đồng nghiệp đang tìm hiểu liệu kết quả học tập thấp này có phải bắt nguồn từ hệ thống giáo dục Ấn Độ, nơi ngôn ngữ được sử dụng để giảng dạy cho trẻ em thường khác với ngôn ngữ các em sử dụng ở nhà hay không. Dự án nghiên cứu tập trung vào học sinh từ 8 đến 11 tuổi ở cả khu vực nông thôn và thành thị, đồng thời thu thập dữ liệu để xác định xem các em sống trong khu ổ chuột* hay ở những khu vực không phải khu ổ chuột. Nhiều em đã chuyển từ những vùng nông thôn xa xôi đến các đô thị. Các em nghèo đến mức phải sống trong những khu ổ chuột và do quá trình di cư, các em có thể nói những ngôn ngữ khác với ngôn ngữ được sử dụng phổ biến trong khu vực.

Having already tested 1,000 children, the researchers will now embark on retesting them. They intend to look not only at test results, but also at variables such as the standard of schooling, the environment and the teaching practices themselves. It is possible that one of the causes of low performance is the lack of pupil-centred teaching methods; in many Indian primary schools the teacher dominates and there is little room for independent learning.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Sau khi đã kiểm tra 1.000 trẻ em, các nhà nghiên cứu hiện sẽ bắt đầu tiến hành kiểm tra lại các em. Họ dự định không chỉ xem xét kết quả kiểm tra mà còn nghiên cứu những yếu tố khác như chất lượng trường học, môi trường sống và chính các phương pháp giảng dạy. Một trong những nguyên nhân có thể dẫn đến thành tích học tập thấp là việc thiếu các phương pháp giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm. Tại nhiều trường tiểu học ở Ấn Độ, giáo viên giữ vai trò chi phối trong lớp học và học sinh có rất ít cơ hội tự học hoặc chủ động khám phá kiến thức.

Although the findings are at a preliminary stage, Tsimpli and her team have found that the medium of instruction used in schools, especially English, may hold back those children who have little familiarity with, or exposure to, the language before starting school and outside of school life. According to Tsimpli, most of the evidence from this and other projects shows that English instruction for children from low socio-economic areas might not be the best way for them to learn, at least in the first three years of primary education.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù các phát hiện hiện vẫn đang ở giai đoạn sơ bộ, Tsimpli và nhóm nghiên cứu nhận thấy rằng ngôn ngữ được sử dụng để giảng dạy trong trường học, đặc biệt là tiếng Anh, có thể cản trở những trẻ ít quen thuộc hoặc ít có cơ hội tiếp xúc với ngôn ngữ này trước khi đi học và ngoài môi trường học đường. Theo Tsimpli, phần lớn bằng chứng từ dự án này và các dự án khác cho thấy việc giảng dạy bằng tiếng Anh có thể không phải là phương pháp học tập tốt nhất đối với trẻ em đến từ các khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội thấp, ít nhất là trong ba năm đầu tiên của bậc tiểu học.

‘What we would recommend for everyone, not just low socio-economic status children, would be to start learning in the language they feel comfortable learning in … English can still be used, but perhaps not as the medium of instruction in primary schools. It could, for example, be one of the subjects that are being taught alongside other subjects. We are not suggesting that English be withdrawn – that ship has sailed – but we perhaps have to think more about learner needs. There is perhaps too much uniformity in teaching and less tailoring to the children’s language abilities and needs,’ says Tsimpli.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tsimpli cho biết: “Điều chúng tôi muốn khuyến nghị cho tất cả mọi người, chứ không chỉ trẻ em có hoàn cảnh kinh tế - xã hội khó khăn, là hãy bắt đầu học bằng ngôn ngữ mà các em cảm thấy thoải mái khi sử dụng để học tập… Tiếng Anh vẫn có thể được sử dụng, nhưng có lẽ không nên là ngôn ngữ giảng dạy chính trong các trường tiểu học. Chẳng hạn, tiếng Anh có thể là một môn học được giảng dạy song song với các môn khác. Chúng tôi không đề xuất loại bỏ tiếng Anh — điều đó giờ đã không còn khả thi nữa — nhưng có lẽ chúng ta cần quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu của người học. Có thể phương pháp giảng dạy hiện nay quá đồng nhất và chưa được điều chỉnh đủ linh hoạt để phù hợp với năng lực ngôn ngữ cũng như nhu cầu của từng trẻ.”

While the preliminary results show there is no difference in general intelligence among boys and girls from slum areas versus those from urban poor backgrounds, an unanticipated finding has been that children from slum backgrounds do not seem to lag behind children from other urban poor backgrounds – and in some cases outperform them (e.g. in numeracy and literacy tasks). According to the researchers, this unexpected finding may be down to the life experiences of children growing up in slums. They are likely to mature faster and come into closer contact with the numeracy skills essential for day-to-day survival.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù các kết quả sơ bộ cho thấy không có sự khác biệt về trí thông minh nói chung giữa trẻ em trai và trẻ em gái sống trong các khu ổ chuột với những trẻ có hoàn cảnh nghèo khó ở các khu vực đô thị khác, một phát hiện ngoài dự kiến là trẻ em xuất thân từ các khu ổ chuột dường như không bị tụt hậu so với trẻ em nghèo ở những khu vực đô thị khác — thậm chí trong một số trường hợp, các em còn đạt kết quả tốt hơn, chẳng hạn trong các bài kiểm tra về kỹ năng tính toán và đọc viết. Theo các nhà nghiên cứu, phát hiện bất ngờ này có thể xuất phát từ những trải nghiệm sống của trẻ em lớn lên trong các khu ổ chuột. Các em có thể trưởng thành sớm hơn và thường xuyên tiếp xúc hơn với những kỹ năng tính toán cần thiết để tồn tại trong cuộc sống hằng ngày.

The project has already caught the attention of government ministries, who are keen to use the findings of the study to inform and adjust school policy in Delhi and the wider state. ‘They are as keen as us to understand how the challenging context of deprivation can be attenuated when focusing on the languages children learn and use while at school. Our findings don’t mean you’re doomed if you’re poor. It may be that these low learning outcomes are because of the way education is provided in India, with a huge focus on Hindi and English as the mediums of instruction, to the potential detriment of children unfamiliar with those languages,’ explains Tsimpli.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Dự án đã thu hút sự chú ý của các bộ ngành chính phủ, những cơ quan mong muốn sử dụng các phát hiện nghiên cứu để xây dựng và điều chỉnh chính sách giáo dục tại Delhi cũng như trên toàn bang. Tsimpli giải thích: “Họ cũng mong muốn như chúng tôi tìm hiểu cách giảm bớt những tác động tiêu cực của hoàn cảnh thiếu thốn, bằng cách tập trung vào những ngôn ngữ mà trẻ em học và sử dụng ở trường. Những phát hiện của chúng tôi không có nghĩa là bạn sẽ không có tương lai nếu bạn nghèo. Có thể kết quả học tập thấp này bắt nguồn từ cách thức tổ chức giáo dục ở Ấn Độ, trong đó tiếng Hindi và tiếng Anh được sử dụng làm ngôn ngữ giảng dạy với mức độ tập trung quá lớn, gây bất lợi tiềm tàng cho những trẻ chưa quen thuộc với các ngôn ngữ đó.”

‘Language is central to the way knowledge is transferred – so the medium of instruction is obviously hugely influential. We hope to … show that problem solving, numeracy and literacy can and do improve in children who are educated in a language of instruction they know. The trick may be to bridge school skills with life skills and make use of the richness of a child’s life experience to help them learn in the most effective ways possible,’ says Tsimpli.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tsimpli cho biết: “Ngôn ngữ đóng vai trò cốt lõi trong quá trình truyền đạt kiến thức, vì vậy ngôn ngữ giảng dạy rõ ràng có ảnh hưởng vô cùng lớn. Chúng tôi hy vọng sẽ chứng minh được rằng khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng tính toán và khả năng đọc viết có thể được cải thiện, và trên thực tế cũng được cải thiện, ở những trẻ được học bằng một ngôn ngữ giảng dạy mà các em hiểu rõ. Bí quyết có thể nằm ở việc kết nối các kỹ năng học đường với những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống, đồng thời tận dụng sự phong phú trong trải nghiệm sống của trẻ để giúp các em học tập theo những cách hiệu quả nhất có thể.”
Passage 3 · The Globemakers: The Curious Story of an Ancient Craft A review of Peter Bellerby’s book The Globemakers
Những người làm quả địa cầu: Câu chuyện kỳ thú về một nghề thủ công lâu đời — bài điểm sách của Peter Bellerby

Globemakers

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Những người chế tác quả địa cầu

In 2008, Peter Bellerby, who lived in London, wanted to give his father a model globe for his eightieth birthday. What seemed simple enough to start with triggered an almost obsessive, decade-long journey, marked by a series of obstacles that would have deterred anyone less determined. It ended with his establishing the world’s only bespoke globemaking company.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Năm 2008, Peter Bellerby, sống tại London, muốn tặng cha mình một quả địa cầu mô hình nhân dịp sinh nhật lần thứ 80 của ông. Điều ban đầu tưởng chừng khá đơn giản lại mở đầu cho một hành trình kéo dài cả thập kỷ, với sự say mê gần như ám ảnh và hàng loạt trở ngại có thể khiến bất kỳ ai thiếu quyết tâm hơn phải bỏ cuộc. Cuối cùng, hành trình ấy đã dẫn đến việc ông thành lập công ty chế tác quả địa cầu theo yêu cầu duy nhất trên thế giới.

The first surprise in The Globemakers, Bellerby’s account of this impulsive enterprise, is that obtaining such a globe was not simply a matter of a quick online order and a repressed sigh at the shipping costs. After all, contrary to stubbornly held popular views of our ancestors’ geographical ignorance, we have known that the world is spherical since at least the 6th century BCE. The ancient Greek philosopher Plato in his work Phaedo likened it to a leather ball, while the accolade of producing the first recorded globe goes to the ancient Greek philosopher Crates of Mallus, who is said to have made one in around 150 BCE. Surely, Bellerby reasoned, a good-quality globe wouldn’t be difficult to find.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Điều bất ngờ đầu tiên trong cuốn Những người chế tác quả địa cầu, tác phẩm kể lại hành trình thực hiện dự án đầy ngẫu hứng này của Bellerby, là việc tìm mua một quả địa cầu như vậy không đơn giản chỉ là đặt hàng nhanh chóng trên mạng rồi cố nén tiếng thở dài khi nhìn thấy phí vận chuyển. Suy cho cùng, trái với quan niệm phổ biến nhưng khó thay đổi rằng tổ tiên chúng ta thiếu hiểu biết về địa lý, con người đã biết Trái Đất có hình cầu ít nhất từ thế kỷ thứ VI trước Công nguyên. Trong tác phẩm Phaedo, triết gia Hy Lạp cổ đại Plato đã ví Trái Đất như một quả bóng bằng da. Trong khi đó, danh hiệu người chế tạo quả địa cầu đầu tiên được ghi nhận thuộc về triết gia Hy Lạp cổ đại Crates xứ Mallus, người được cho là đã làm ra một quả địa cầu vào khoảng năm 150 trước Công nguyên. Bellerby suy luận rằng chắc hẳn việc tìm được một quả địa cầu chất lượng tốt sẽ không quá khó khăn.

Nearly two millennia later, however, it seemed that the art of globemaking had been largely forgotten. Bellerby came across shoddy commercial versions designed for school classrooms and genuine antiques in auction houses that would have bust his budget. Even his trips to Morocco and India, where surely the knowledge of artisan cartographers\* had been preserved, drew a blank.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Tuy nhiên, gần hai thiên niên kỷ sau đó, dường như nghệ thuật chế tác quả địa cầu đã phần lớn bị lãng quên. Bellerby bắt gặp những sản phẩm thương mại kém chất lượng được thiết kế dành cho lớp học và những quả địa cầu cổ đích thực được bán tại các nhà đấu giá với mức giá vượt quá ngân sách của ông. Ngay cả những chuyến đi đến Morocco và Ấn Độ — những nơi mà ông tin rằng kiến thức của các nhà bản đồ học thủ công* hẳn vẫn được lưu giữ — cũng không mang lại kết quả nào.

Not one to be easily thwarted, Bellerby decided to make his own good-quality globe. In the process, almost everything that could possibly go wrong did so. Even the shape of the Earth posed a problem, as it is not quite a perfect sphere, but oblate (slightly flattened at the poles). Having decided to compromise and opt for two half-spherical pieces that could be fitted together, he was unable to discover any capable of casting moulds with sufficient accuracy to ensure that he would not be left with two half-spheres that were not quite the same circumference. Even after he eventually resolved this issue, extracting these from the moulds resulted in piles of cracked plaster of Paris** and clouds of choking dust in the workshop he had set up at the rear of his house.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Không dễ dàng chấp nhận thất bại, Bellerby quyết định tự chế tạo một quả địa cầu chất lượng cao. Trong quá trình thực hiện, gần như mọi chuyện có thể xảy ra sai sót đều thực sự diễn ra. Ngay cả hình dạng của Trái Đất cũng gây ra vấn đề, bởi Trái Đất không phải là một hình cầu hoàn hảo mà có dạng hình cầu dẹt (hơi dẹt ở hai cực). Sau khi quyết định thỏa hiệp bằng cách sử dụng hai nửa hình cầu có thể ghép lại với nhau, ông không thể tìm được người nào có khả năng đúc khuôn đủ chính xác để bảo đảm rằng hai nửa hình cầu không bị lệch về chu vi. Ngay cả khi cuối cùng đã giải quyết được vấn đề này, việc lấy các nửa hình cầu ra khỏi khuôn vẫn khiến thạch cao Paris** bị nứt vỡ thành từng đống, đồng thời tạo ra những đám bụi dày đặc gây nghẹt thở trong xưởng mà ông dựng ở phía sau nhà.

This series of abortive experiments taught Bellerby a lot about the challenges of making globes, which he communicates here to the reader. Finding just the right way to prise the globes from the mould – a high-end air compressor finally did the trick – and locating the right paper and inks with which to make the gores (the sections of flat sheet mapping that are pasted onto the spherical globe) without the ink seeping out to create a mushy, unreadable mess took months and an alarming chunk out of his bank balance. Bellerby’s frustration at the painstaking process of attaching the gores to the globe surface – after having found a glue with precisely the right adhesive qualities – is palpable. Right at the end of the process, he learnt that the paper had stretched slightly and so the final one overlapped the first by a centimetre (which may not seem a great deal, but when that represents 2 per cent of the Earth’s diameter, it’s equivalent to obliterating the Himalayas or wiping out Chile).

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Chuỗi thử nghiệm thất bại này đã giúp Bellerby hiểu được rất nhiều về những thách thức trong việc chế tạo quả địa cầu, và ông chia sẻ những hiểu biết đó với độc giả trong cuốn sách. Ông phải mất nhiều tháng và tiêu tốn một khoản tiền đáng kể trong tài khoản ngân hàng để tìm ra cách thích hợp nhất nhằm lấy quả địa cầu ra khỏi khuôn — cuối cùng, một máy nén khí cao cấp đã giải quyết được vấn đề — cũng như tìm được loại giấy và mực phù hợp để làm các múi bản đồ (những dải bản đồ phẳng được dán lên bề mặt hình cầu), sao cho mực không bị loang ra và biến bản đồ thành một mớ nhòe nhoẹt, không thể đọc được. Sự bực bội của Bellerby trước quá trình tỉ mỉ, công phu để dán các múi bản đồ lên bề mặt quả địa cầu — sau khi đã tìm được loại keo có độ kết dính chính xác như yêu cầu — được thể hiện rất rõ. Ngay khi quá trình gần hoàn tất, ông phát hiện ra rằng giấy đã giãn ra một chút, khiến múi bản đồ cuối cùng chồng lên múi đầu tiên khoảng một centimet. Con số này có thể nghe không đáng kể, nhưng khi nó tương đương với 2% đường kính Trái Đất, thì sai lệch đó chẳng khác nào xóa sổ dãy Himalaya hoặc xóa bỏ cả đất nước Chile trên bản đồ.

Bellerby’s account of the technical challenges of globe production is interspersed with a series of interludes on great globemakers of the past and cartographic history in general. Purists might wish for more map-making details, but Bellerby clearly found a kindred spirit in Martin Behaim. He was the Nuremberg entrepreneur who in 1492 created the Erdapfel, the world’s oldest surviving globe, beautifully finished by a workshop of painters and other craftsmen, only to find that the explorer Christopher Columbus had stumbled upon the Americas the very same year, rendering his masterpiece instantly out of date. Something of Bellerby’s unflinching ambition is reflected in the even more heroic efforts of the Italian cartographer Vincenzo Coronelli, who, in the seventeenth century, created two globes for Louis XIV of France. It took him twenty years to complete the monstrous pair, whose vast bulk – each with a diameter of around four metres – can still be admired in the National Library of France in Paris.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Những chia sẻ của Bellerby về các thách thức kỹ thuật trong quá trình chế tạo quả địa cầu được xen kẽ với những phần viết về các nhà chế tác địa cầu vĩ đại trong quá khứ và lịch sử ngành bản đồ nói chung. Những người theo chủ nghĩa thuần túy có thể mong muốn được đọc thêm chi tiết về kỹ thuật làm bản đồ, nhưng rõ ràng Bellerby đã tìm thấy một tâm hồn đồng điệu ở Martin Behaim. Ông là một doanh nhân ở Nuremberg, người đã tạo ra quả địa cầu Erdapfel vào năm 1492, hiện được xem là quả địa cầu cổ nhất còn tồn tại trên thế giới. Tác phẩm được hoàn thiện tuyệt đẹp bởi một xưởng gồm các họa sĩ và những người thợ thủ công khác. Thế nhưng, Behaim lại phát hiện ra rằng nhà thám hiểm Christopher Columbus đã tình cờ đặt chân đến châu Mỹ ngay trong chính năm đó, khiến kiệt tác của ông lập tức trở nên lỗi thời. Tham vọng không hề nao núng của Bellerby phần nào được phản ánh qua những nỗ lực thậm chí còn phi thường hơn của nhà bản đồ học người Ý Vincenzo Coronelli. Vào thế kỷ XVII, ông đã chế tạo hai quả địa cầu cho vua Louis XIV của Pháp. Ông mất tới 20 năm để hoàn thành cặp địa cầu khổng lồ này. Với đường kính mỗi quả vào khoảng bốn mét, hai tác phẩm đồ sộ ấy hiện vẫn có thể được chiêm ngưỡng tại Thư viện Quốc gia Pháp ở Paris.

Although a celebration of the revival of an ancient craft, Bellerby’s book is also a lament for the fading away of centuries-old traditions. When he embarked on his globemaking odyssey, he struggled to find artisans with the skills to make the right moulds for the globes or foundries that could shape the meridians (the metal frames which girdle globes) in just the right way. Although he finally located the right craftsmen, some simply dropping in, serendipitously, to his workshop (by now in more suitable premises than his back room), many of these have now retired or passed away.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Mặc dù là lời tôn vinh sự hồi sinh của một nghề thủ công cổ xưa, cuốn sách của Bellerby đồng thời cũng là lời tiếc thương trước sự mai một của những truyền thống đã tồn tại hàng thế kỷ. Khi bắt đầu hành trình chế tác địa cầu, ông gặp khó khăn trong việc tìm kiếm những người thợ thủ công có đủ kỹ năng để tạo ra các khuôn phù hợp cho quả địa cầu, hoặc những xưởng đúc có khả năng tạo hình các vòng kinh tuyến (những khung kim loại bao quanh quả địa cầu) theo đúng yêu cầu. Mặc dù cuối cùng ông cũng tìm được những người thợ phù hợp — trong đó có một số người tình cờ ghé vào xưởng của ông đúng lúc, như thể nhờ duyên may — nhưng đến thời điểm đó, xưởng của ông đã chuyển đến một địa điểm phù hợp hơn nhiều so với căn phòng phía sau nhà trước kia. Đáng tiếc, nhiều người thợ này hiện đã nghỉ hưu hoặc qua đời.

Bellerby’s father finally did receive his eightieth birthday present, albeit two years late. Bellerby went on to found a company which now turns out over six hundred globes a year for customers who can have their own tiny village marked or more unusual requests fulfilled. His book, beautifully illustrated with photographs of the various stages of his venture and a few illustrations of historic globes and maps, is hardly a blueprint for commercial success. But it is more than enough to stir up admiration for the craftsmanship of the great mapmakers of the past and the obsessive determination of a modern successor who revived their almost moribund art.

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
Cuối cùng, cha của Bellerby cũng nhận được món quà sinh nhật lần thứ 80, mặc dù muộn mất hai năm. Sau đó, Bellerby thành lập một công ty hiện sản xuất hơn 600 quả địa cầu mỗi năm cho những khách hàng có thể yêu cầu đánh dấu ngôi làng nhỏ bé của riêng mình hoặc đặt những yêu cầu đặc biệt hơn. Cuốn sách của ông được minh họa đẹp mắt bằng những bức ảnh ghi lại các giai đoạn khác nhau trong hành trình thực hiện dự án, cùng một số hình minh họa về những quả địa cầu và bản đồ lịch sử. Đây khó có thể được xem là một cẩm nang hướng dẫn thành công trong kinh doanh. Tuy nhiên, cuốn sách hoàn toàn đủ sức khơi dậy sự ngưỡng mộ đối với tay nghề thủ công của những nhà bản đồ học vĩ đại trong quá khứ, cũng như sự quyết tâm gần như ám ảnh của một người kế tục thời hiện đại, người đã hồi sinh nghệ thuật chế tác địa cầu vốn gần như đã mai một hoàn toàn. Chú thích (Footnotes)

cartographer: someone involved in the science or practice of drawing maps

Hiện tiếng ViệtẨn tiếng Việt
cartographer (nhà bản đồ học): người làm việc trong lĩnh vực khoa học hoặc thực hành vẽ bản đồ. plaster of Paris (thạch cao Paris): một loại thạch cao đông cứng nhanh, có dạng bột trắng mịn và cứng lại khi được làm ẩm rồi để khô. Hoàn thành dịch thuật toàn bộ văn bản.
Liên hệ & đăng ký

Kết nối với thầy Hiếu

Nhắn tin để được tư vấn lộ trình và xếp lớp phù hợp với trình độ của bạn.

Điện thoại / Zalo
Nhắn Zalo
Địa chỉ
126 Thiên Lôi, Hải Phòng
Gần chợ Đôn
Xem bản đồ
Facebook Page
Ghé page